Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
16 / 31
16 / 31

Chipaturo 13 — Vimanyikwiro vya Ulongozi wa Chiuta

John Norton Loughborough

GSAM 198.1“Kasi Chiuta wali kuyezgapo kuruta na kujitora mtundu kufuma pakati pa mtundu unyake, na viyezgo, na vimanyikwiro, na minthondwe, na nkhondo, na woko lankhongono, na woko lakunyoloska, na vinthu vyakofya vikuru, kwakuyana na vyose ivyo Fumu Chiuta winu wakamuchitirani mu Eguputo pamaso pinu? Ivi vikakulongoreka, kuti umanye kuti Fumu ndiyo Chiuta; palije munyake padera pa iyo.”1

GSAM 198.2Ndimo Fumu yikachitira pakutora ŵanthu kufuma pakati pa mtundu wa ŵanthu ŵakusopa ŵangoza, kuti yiŵafumiske na kuŵalongozgera ku malo uko yikate yiŵaphalire dango lake, na uko yikate yiŵape dango ilo lakujobeka pa viphapha vya malibwe. Minthondwe iyi yikachitika kuti yikhorweske waka khumbo lawo la kuwona vyachilendo yayi; kweni kuti ŵamanye nadi kuti uyo “wakachita vikuru mu Eguputo; milimo yakuzizwiska mu charu cha Hamu, na vinthu vyakofya pafupi na Nyanja Yiswesi,”2 ndipo wakayowoya nawo kufuma pakati pa moto na josi pa chigaŵa chapachanya cha Phiri la Sinayi, icho chikagoleranga moto, wakaŵa Chiuta wamoyo na waunenesko, Mlengi wa vinthu vyose.

GSAM 198Kuchemeka kwa Mozesi Kufuma mu Chivwati Chakugolera

GSAM 198.3Mozesi iyomwene wakate waŵachiske Ŵaisrayeli kuti ŵafume mu Eguputo yayi usange wakaŵaphalira waka kuti, “Apo nkhaliskanga viŵeto mu mapopa, nkhamulengerani chitima mu wuzga winu, ndipo sono nakhira kuzakamufumiskani mu Eguputo, nga umo nkhayezgera kuchita apo nkhakoma Mueguputo pambere nindachimbilire ku charu cha Midiyani.”

GSAM 199.1Pakakhumbikwira chivwati chakugolera icho chikanyekanga yayi, na mazgu ghakupulikikwa ghakufuma pakati pa madimi gha moto, kuti nanga ni Mozesi wakhorwe kuti ndiyo wakeneranga “kuruta na kufumiska ŵanthu mu Eguputo.” Ndimo, mu nthowa yakuzizwiska iyi, wakapokera mulimo wake, ntchemo yake yapachanya na yakupatulika. Para wangaphalira ŵabali ŵake za ichi, ŵakate ŵapulikizge luŵiro na kunozgeka mu maghanoghano ghawo kupokera ivyo vikate vilondezgepo, ndipo ŵakate ŵazomerezge Mozesi kuŵa mulongozgi wawo pasi pa Chiuta.

GSAM 199.2Usange pakaŵapo nyengo yinyake kufuma apo Muponoski wakawuka ku ŵakufwa, iyo ŵalondezgi ŵake ŵachitima na ŵakukhuŵara ŵakakhumbikwiranga kusanguluskika na kuŵapo kwake na mazgu ghake ghakukhozga, yikaŵa nyengo iyo ŵakugomezga ŵanyake ŵachitima na ŵakutambuzgika ŵakakoleska chipulikano chakukhora pamanyuma pa “chemerezgo cha pakati pa usiku” cha 1844; ndipo usange Chiuta wakayowoyapo yekha mwalusungu ku ŵanthu ŵachitima, vikuwoneka kuti mphanyi wakachita nadi pa nyengo yanthena, na ku ŵanthu ŵanthena aŵa.

GSAM 199Layizgo la Kuŵapo kwa Fumu

GSAM 199.3Uyo walije mphaka mu nthowa panji vyakugwilira ntchito, ndipo wakaŵika vyawanangwa vya Mzimu mu mpingo wake “apo wakakwera kuchanya,”3 wakalayizga kuŵa na ŵalondezgi ŵake pakupharazga makani ghawemi, “mpaka ku umaliro wa charu.”

GSAM 199.4Mu nyengo zose Fumu yakhala yakunozgeka kulongora nkhongono zake na vyawanangwa vyake pakati pa awo ŵakuyipenja na mtima wose. Kasi pakutuma ŵanthu kukapharazga makani ghawemi, yikati yayi, “Vimanyikwiro ivi vizamulondezga awo ŵakugomezga: mu zina lane ŵazamufumiska viŵanda; ŵazamuyowoya malulimi ghaphya; ŵazamunyamura njoka; ndipo usange ŵamwa kanthu kakukoma, kuti kazamuŵapweteka chara; ŵazamuŵika mawoko pa ŵalwari, ndipo ŵazamuchira”?4

GSAM 199Vyawanangwa vya Mzimu mu Nyengo ya Kusintha kwa Mpingo

GSAM 199.5Pakaŵa kulongoreka kwanyake kwakuzizwiska kwa nkhongono za Fumu na kuwoneka kwa chawanangwa cha uchimi mu nyengo ya Kusintha kwa Mpingo mu handiredi la vyaka la 16, na mu nyengo zakulondezgapo. D’Aubigné wakuyowoya za mauchimi gha John Huss. Charles Buck, mu buku lake la Nkhani za Chisopa, wakulongosora za kuchima kwa George Wishart, mu 1546. John Wesley, mu mabuku ghake, wakulongosora za mauchimi gha Jonathan Pyrah, na kufiskika kwake. Mulara J. B. Finley, mu buku ilo wakalemba za umoyo wake, wakulongosora za mboniwoni ya nchimi yapadera na kuchizgika uko kukamuchitikira iyo mwene, mu nyengo ya chihanya ya 1842. Muvikiliri wa Chikhristu (wa Metodisti) wakasindikizga nkhani yakukondweska ya mboniwoni ya nchimi yapadera na ivyo vikafumapo, iyo yikapika kwa Dokotala Bond, wa mpingo uwu, mu nyengo ya uteŵeti wake. Ivi vikaŵa vimanyikwiro kwa awo ŵakapenjanga Fumu mwakujiyuyura, kuti iyo yindasinthe, ndipo yikayowoyanga nipera ku ŵanthu ŵake kwizira mu chawanangwa cha uchimi.

GSAM 200Mpingo wa Ŵakukhalako Uzamuŵa na Mzimu wa Uchimi

GSAM 200.1Mu Malemba muli mazgu ghakupulikikwa makora na ghakudunjika kuti Fumu yizamulongora mwapadera vyawanangwa vya Mzimu wake, chomenechomene chawanangwa cha uchimi, pakati pa ŵanthu awo ŵazamusangika ŵakulindilira kwiza kwake. Lemba lakwamba ilo tikumupemphani kuti mulaŵiske lili mu kalata ya ku Ŵakorinte, ndipo likuti: “Nkhuwonga Chiuta wane nyengo zose chifukwa cha imwe, chifukwa cha uchizi wa Chiuta uwo mukapika mwa Yesu Khristu; kuti mwa iyo mukazgoka ŵasambazi mu vyose, mu kayowoyero kose, na mu kumanya kose; nga umo ukaboni wa Khristu ukakhozgekera mwa imwe: mwakuti mukupereŵera chawanangwa chilichose chara; apo mukulindilira kwiza kwa Fumu yithu Yesu Khristu; uyo wazamumukhozgaso mpaka ku umaliro, kuti muŵe ŵambura kafukwa mu zuŵa la Fumu yithu Yesu Khristu.”5

GSAM 200.2Mu Chivumbuzi tikuŵazga za “ŵakukhalako”—mpingo waumaliro wa makani ghawemi: “Chinjoka chikamukalipira mwanakazi [mpingo], ndipo chikaruta kukachita nkhondo na ŵakukhalako ŵa mphapu yake, awo ŵakusunga marango gha Chiuta, ndipo ŵali na ukaboni wa Yesu Khristu.”6 Tikufumba kuti, kasi “ukaboni wa Yesu” ni vichi, uwo mpingo waumaliro ukwenera kuŵa nawo, ndipo uwo para wakhozgeka ukunozga nthowa ya kuwonekera kwa vyawanangwa vyose vya Mzimu? Zgoro la fumbo ili tikulisanga mu ukaboni uwo mungelo wakapeleka kwa Yohane pa chirwa cha Patimo: “Nkhawa pa malundi ghake kuti nimusope. Ndipo wakati kwa ine, Leka kuchita ichi: ndine muteŵeti munyako, na wa ŵabali ŵako awo ŵali na ukaboni wa Yesu: sopa Chiuta: chifukwa ukaboni wa Yesu ni Mzimu wa uchimi.”7

GSAM 201.1Kulongosora uku uko mungelo wakapeleka kukulongora kuti ni “Mzimu wa uchimi” wakuwoneka mu mpingo uwo ukulindilira Khristu, uwo ukunozga nthowa ya vyawanangwa vyose, ndipo kuti mpingo wa “ŵakukhalako” ukuchitilika nkhondo chifukwa cha kuŵa na chawanangwa icho pakati pawo.

GSAM 201Ukaboni wa Paulosi pa Vyawanangwa

GSAM 201.2Kalata ya Paulosi ku Ŵatesalonika yikulongora kuti zuŵa la Fumu—zuŵa laumaliro la kufiska cheruzgo—lizamwizira ŵanthu ŵanandi “nga ni munkhungu na usiku;” kweni kuti lizamubuchizga nthena ŵana ŵakugomezgeka ŵa Fumu chara, chifukwa iwo “ni ŵana ŵa ungweru, na ŵana ŵa muhanya.” Pakati pa machenjezgo ghake ku ŵanthu ŵakulindilira aŵa wakuti, “Mungazimyanga Mzimu chara. Mungayuyuranga mauchimi chara. Yezgani vinthu vyose; koleskani icho ntchiwemi.”8

GSAM 201.3Pakulongosora lizgu la Chigiriki lakuti propheteias, ilo pano lang’anamulika kuti kuyowoya mauchimi, Greenfield, mu Dikishonare yake ya Chigiriki, wakuti, “Kugwiliska ntchito chawanangwa cha uchimi, mu ng’anamuro ili, 1 Ŵatesalonika 5:20.” Madikishonare gha Parkhurst, Robinson, na Liddell na Scott nagho ghakuzomerezga ichi. Ntheura uwu mbukaboni wakupulikikwa makora kuti chawanangwa cha uchimi cheneko chizamuŵa na mpingo uwo ukulindilira kwiza kachiŵiri kwa Khristu. Chenjezgo ndakuti chawanangwa chileke kuyuyulika, kweni chiyezgeke; para kuwoneka kwake kwawoneka kuti nkhuwemi, “koleskani” icho.9

GSAM 201Kufiskika kwa Layizgo

GSAM 201.4Tawona kale umo Fumu yikambira kulongora chawanangwa cha uchimi mu nyengo ya kupharazga uthenga wa mungelo wakwamba na uthenga wa mungelo wachiŵiri. Chawanangwa ichi chalongoreka mwakukwana chomene kufuma apo mazuŵa 2300 ghakamalira. Fumu yikasankha yekha munthu wakuchitira mulimo uwu, ndipo yikasora kuŵa nthumwi yake uyo wakajipeleka waka na vyose kwa iyo pera yayi, kweniso uyo umoyo wake ukaŵa pafupi kumara, “wakulopwa chomene pakati pa ŵakulopwa.”10 Pambere myezi yiŵiri yindajumphe kufuma apo nyengo yikajumphira, Namwali Ellen G. Harmon, wa ku Portland, Maine, uyo pa nyengo iyo wakaŵa na vyaka pafupifupi 17 pera, wakamba kupokera vivumbuzi kufuma kwa Fumu.

GSAM 202.1Pakuti nkhaŵa na mwaŵi wa kuyowoya na awo ŵakakhalanga ku Portland pa nyengo ya mboniwoni ya nchimi yakwamba, ndiposo nkhaŵamanyanga Amai Haines, awo Namwali Harmon wakaŵa mu nyumba yawo apo wakapokera mboniwoni yake yakwamba ya nchimi, nilongosorenge ivyo vikachitika nga umo ŵanthu aŵa ŵakaniphalilira.

GSAM 202.2Pa nyengo iyo Namwali Harmon wakaŵa mulwari chomene. Kwa masabata ghanandi wakatondekanga kuyowoya kukuluska kupwepwelera. Dokotala munyake wakadumura kuti nthenda yake yikaŵa chifuŵa chachikulu icho chikapangiskanga thupi kutupa na maji. Wakati phapu lake lamalyero likavunda, ndipo lakumazere nalo likalwara chomene, ndiposo kuti mtima wake ukakhwaskika. Wakati wakaghanaghananga kuti wangaŵa wamoyo kwa nyengo yifupi chomene pera, ndipo wangafwa nyengo yiliyose. Wakathutanga mwakusuzgikira chomene para wagona. Na usiku wakapumuranga pekha para ŵamuŵikira vyakumwegamira pa bedi mwakuti wakaŵanga nga wakhala waka pasi. Kukhosomora kanandi na kufuma ndopa mu maphapu vikaŵa kuti vyamalizga chomene nkhongono za thupi lake.

GSAM 202Mboniwoni ya Nchimi Yakwamba ya Namwali Harmon

GSAM 202.3Apo wakapokera mboniwoni yake yakwamba ya nchimi wakakhalanga ku nyumba ya Amai Haines. Kukaŵa mulenji, ndipo ŵakasopanga nga ni mbumba. Pakaŵa ŵanthu ŵankhondi, wose ŵakaŵa ŵadumbu mu chipulikano. Ŵanyake ŵakaŵa kuti ŵalomba kale, ndipo Namwali Harmon wakalombanga mwakupwepwelera, apo nkhongono za Chiuta zikakhira mu nthowa yakuzizwiska chomene, ndipo zikakhwaska mwakuwonekerathu wose awo ŵakaŵapo. Nyengo yeneyiyo wakaleka kumanya vyose ivyo vikachitikanga pafupi naye—wakaŵa mu mboniwoni ya nchimi.

GSAM 202.4Pa ungano wakulondezgapo wakaphalira ŵakugomezga ŵa ku Portland ivyo wakalongoreka. Ŵakaŵa na chigomezgo chakukwana kuti vikafuma kwa Fumu. Pa nyengo iyo ku Portland pakaŵa ŵanthu pafupifupi 60 awo ŵakazomera kuti uwu ukaŵa mulimo wa Fumu. Pakaŵa nkhongono izo zikaŵapo pa mboniwoni ya nchimi iyo, kweniso pakulongosora kwake, izo zikate zifume kwa Chiuta pera. Nyengo zose wakaŵanga na maghanoghano ghakuzirwa gha vinthu vyamuyirayira, ndipo wakawonekanga nga wazura na ntchindi na wofi vyambura kuyowoyeka, pakuti munthu muchoko na wakulopwa nga ndiyo wasankhika kuŵa chiŵiya icho Fumu yikate yipeleke ungweru ku ŵanthu ŵake kwizira mwa icho. Wakayowoya kuti apo wakaŵa mu mboniwoni ya nchimi, wakawonekanga nga wazungulirika na ŵangelo ŵakuŵala mu mabwalo ghauchindami gha kuchanya, uko vyose ni chimwemwe na mtende, ndipo kuti kukaŵa kusintha kwakuchitiska chitima kuwukiramo na kuweraso ku vinthu vyambura kukhorweska vya umoyo uwu wakufwa.

GSAM 203Nkhani Mwakudumura ya Mboniwoni ya Nchimi Yakwamba

GSAM 203.1Nkhani yakudumura yakulondezgapo ya mboniwoni yake yakwamba ya nchimi, nga umo wakayilongosolera ku ŵakugomezga ŵa ku Portland, yipelekenge chithuzithuzi cha umo zose zikaŵira:—

GSAM 203.2“Apo nkhalombanga, nkhongono za Chiuta zikiza pa ine nga umo nkhaŵa nindazipulikepo kale. Nkhazungulirika na ungweru, ndipo nkhakweranga kuchanya chomene kufuma pa charu chapasi. Nkhazgoka kuti nipenje ŵanthu ŵakulindilira kwiza kwa Khristu mu charu, kweni nkhaŵasanga yayi, ndipo mazgu ghakati kwa ine, ‘Laŵiskaso, ndipo laŵiska pachanyako pachoko.’ Pa ichi nkhatumphuska maso ghane, ndipo nkhawona nthowa yakunyoloka na yakufinyika, yakutumphuskika pachanya chomene pa charu. Pa nthowa iyi ŵanthu ŵakulindilira kwiza kwa Khristu ŵakaŵa paulendo wakuluta ku msumba, uwo ukaŵa ku umaliro wakutali wa nthowa. Ŵakaŵa na ungweru wakuŵala uwo ukaŵikika kumasinda kwawo, ku chiyambi cha nthowa, uwo mungelo wakaniphalira kuti ukaŵa ‘chemerezgo cha pakati pa usiku.’ Ungweru uwu ukaŵalanga mu nthowa yose, ndipo ukaŵaliranga malundi ghawo, kuti ŵaleke kukhuŵara. Ndipo usange ŵakalaŵiskanga Yesu, uyo wakaŵa panthazi pawo, wakuŵalongozgera ku msumba, ŵakaŵa ŵakuvikilirika. Kweni mwaluŵiro ŵanyake ŵakavuka; ŵakati msumba ukaŵa kutali chomene, ndipo iwo ŵakakhazganga kuti mphanyi ŵakanjira kale. Penepapo Yesu wakaŵakhozganga pakutumphuska woko lake lamalyero lauchindami, ndipo mu woko lake mukafumanga ungweru wakuŵala, uwo ukendanga pachanya pa ŵanthu ŵakulindilira kwiza kwa Khristu, ndipo ŵakachemerezganga, Haleluya! Ŵanyake ŵakakana mwakuchimbilira ungweru uwo ukaŵa kumasinda kwawo, ndipo ŵakati ni Chiuta yayi uyo wakaŵalongozga kufika apa. Ungweru uwo ukaŵa kumasinda kwa ŵanthu aŵa ukazimwa, na kuleka malundi ghawo mu chisi chofipirathu, ndipo ŵakakhuŵara na kuleka kulaŵiska chilato, na kuleka kuwona Yesu, ndipo ŵakawa kufuma pa nthowa na kukhira mu charu cha chisi na chiheni icho chikaŵa pasi. Mwaluŵiro tikapulika mazgu gha Chiuta nga ni maji ghanandi, agho ghakatiphalira zuŵa na ora la kwiza kwa Yesu. Ŵatuŵa ŵamoyo ŵakamanya na kupulikiska mazgu agho, kweni ŵaheni ŵakaghanaghana kuti mbingu zikuguruma ndipo charu chikusunkhunyika. Apo Chiuta wakayowoya nyengo, wakatipungulira Mzimu Mutuŵa, ndipo visko vyithu vikamba kuŵala na kung’anima na uchindami wa Chiuta, nga umo chisko cha Mozesi chikaŵira apo wakakhira ku Phiri la Sinayi.”11

GSAM 204Kulongosora Umo Amai White Ŵakaŵiranga mu Mboniwoni ya Nchimi

GSAM 204.1Pambere tindalutilire kulondezga nkhani yakukondweska iyi ya kuwonekera kwakuzizwiska kwa Mzimu wa Chiuta, niyowoyenge vinthu vinyake vyakukhwaskana na mboniwoni za nchimi. Nyengo yakwamba iyo nkhawona Amai E. G. White (awo pakwamba ŵakaŵa Namwali Harmon) yikaŵa mu Okutobala, 1852. Pa zuŵa ilo nkhaŵawona mu mboniwoni ya nchimi iyo yikatora nyengo yakujumpha ora limoza. Kufuma pa nyengo iyo naŵa na mwaŵi wa kuŵawona mu mboniwoni ya nchimi pafupifupi maulendo 50. Naŵapo apo ŵadokotala ŵakaŵasandanga uku ŵali mu mkhaliro uwu, ndipo nkhuwona kuti ntchakukondweska kuchitira ukaboni ivyo nawona na kumanya. Nkhugomezga kuti nkhani ya ivyo vikachitika yitayikenge waka mwambura kupwelelerako yayi chifukwa cha maghanoghano ghakubwata waka gha awo ŵandawonepo iwo mu mkhaliro uwu.

GSAM 204.2Para ŵakwamba kuŵa mu mboniwoni ya nchimi ŵakuchemerezga katatu mwakukondweska kuti “Uchindami!” ndipo mazgu agha ghakupulikikwa na kuwerezgekaso, ghachiŵiri, chomenechomene ghachitatu, ghakuŵa ghapasi kweni ghakukhwaska mtima chomene kuluska ghakwamba. Mazgu ghakuŵa nga gha munthu uyo wali kutali chomene na imwe, ndipo sono mukukhalako pachoko kuti muleke kughapulika. Kwa masekondi pafupifupi ghanayi panji ghankhondi ŵakuwoneka nga ŵakuwa pasi nga munthu uyo wakomoka, panji uyo nkhongono zamumalira; kufuma apo ŵakuwoneka nga ŵazuzgika nyengo yeneyiyo na nkhongono zakuluska za munthu, ndipo nyengo zinyake ŵakwimilira nyengo yeneyiyo na kwendaendeka mu chipinda. Kanandi ŵakusunkhunya mawoko na mikono, kulongora kumalyero panji kumazere apo mutu wawo ukuzgoka. Kusunkhunya kose uku kukuchitika mwakutowa chomene. Mulimose umo woko panji mkono ungaŵikira, palije munthu uyo wangawusunkhunya. Maso ghawo ghakuŵa ghakujulika nyengo zose, kweni ŵakuphethira chara; mutu wawo ukuŵa wakutumphuskika, ndipo ŵakulaŵiska kuchanya, uku ŵakudodoliska waka mwambura kumanya kanthu yayi, kweni na kawonekero kakukondweska, kakupambana na umo ŵakuŵira nyengo zose pa fundo iyi pera yakuti ŵakuwoneka nga ŵakulaŵiska chomene chinthu chinyake chakutali. Ŵakuthuta chara, kweni mtima wawo ukutimba mwandondomeko. Chisko chawo chikuŵa chakukondweska, ndipo mtundu wa chisko chawo ukuŵa uswesi nga umo ukuŵira nyengo zose.

GSAM 205Kuyaniska na Ivyo Vikachitikira Daniyeli

GSAM 205.1Kakhaliro kake pa nkhani ya kuthuta, kumara nkhongono, na kupika nkhongono apo mungelo wa Chiuta wakumukhwaska, vyose vikukolerana chomene na ivyo nchimi Daniyeli yikalongosora vya ivyo vikayichitikira mu mboniwoni ya nchimi, apo yikati: “Ntheura nkhakhalako nekha, ndipo nkhawona mboniwoni yikuru iyi, ndipo nkhongono zikakhalamo chara mwa ine; pakuti uwemi wane ukazgoka kuvunda mwa ine, ndipo nkhaŵavya nkhongono.” “Pakuti kasi muteŵeti wa fumu yane iyi wangayowoya wuli na fumu yane iyi? Pakuti ine, nyengo yeneyiyo nkhongono zikakhalamo chara mwa ine, nesi mvuchi kukhalamo mwa ine. Penepapo wakizaso uyo wakawonekanga nga ni munthu, ndipo wakanikhwaska na kunikhozga, wakati, Iwe munthu wakutemweka chomene, ungawopanga chara; mtende uŵe nawe; khwima, enya, khwima. Ndipo wakati wayowoya nane, nkhakhozgeka, ndipo nkhati, Fumu yane yiyowoye; pakuti mwanikhozga.”12

GSAM 205MAUKABONI GHA AWO ŴAKAWONA NA MASO GHAWO

GSAM 205M. G. Kellogg, M.D

GSAM 205.2Pa nkhani ya kakhaliro ka Amai White apo ŵakaŵanga mu mboniwoni ya nchimi, ntchakwenelera kupeleka maukaboni ghachoko waka gha awo ŵakawona na maso ghawo. Ukaboni wakwamba ngwakufuma kwa M. G. Kellogg, M.D., uyo wakuyowoya vya mboniwoni ya nchimi yakwamba iyo yikapelekeka mu Michigan, pa 29 Meyi, 1853, pa ungano uwo ukachitikira ku Tyrone, mu chigaŵa cha Livingston. Wakuti:—

GSAM 206.1“Mudumbu White ŵakaŵa mu mboniwoni ya nchimi kwa mphindi pafupifupi makumi ghaŵiri panji hafu ya ora. Apo ŵakanjiranga mu mboniwoni ya nchimi, waliyose uyo wakaŵapo wakawonekanga kuti wakupulika nkhongono na kuŵapo kwa Chiuta, ndipo ŵanyake ŵa ise tikapulika nadi Mzimu wa Chiuta ukukhala pa ise na nkhongono zikuru. Tikaŵa pa lurombo na pa ungano wakudumbiskana pa Sabata namulenji, pafupifupi 9 koloko. M'bali White, adada ŵane, na Mudumbu White ŵakaŵa kuti ŵaromba kale, ndipo ine nkharombanga pa nyengo iyo. Pakaŵavya kutenthema maghanoghano panji vyakuwoneska. Kweni tikapempha Chiuta na mtima wose kuti watumbike ungano na kuŵapo kwake, na kuti watumbike mulimo mu Michigan. Apo Mudumbu White ŵakachemerezga mwakutonda kuti, ‘Uchindami! u-c-h-i-n-d-a-m-i-! u-c-h-i-n-d-a-m-i-!’ nga umo mwaŵapulikirapo kanandi apo ŵakunjira mu mboniwoni ya nchimi, M'bali White ŵakawuka na kuphalira ŵakuwungana kuti muwoli wawo wakaŵa mu mboniwoni ya nchimi. Ŵakati ŵalongosora umo mboniwoni zawo za nchimi zikuŵira, ndiposo kuti ŵakuthuta chara apo ŵali mu mboniwoni ya nchimi, ŵakachema waliyose uyo wakakhumbanga kuti wize panthazi na kuŵasanda. Dokotala Drummond, uyo wakaŵaso mupharazgi wa ŴaAdventist ŵa zuŵa lakwamba la sabata, ndipo uyo, pambere wandaŵawone mu mboniwoni ya nchimi, wakayowoya kuti mboniwoni zawo za nchimi zikafumanga mu kugoneka munthu na nkhongono za maghanoghano, na kuti nayo wangapangiska kuti ŵawone mboniwoni ya nchimi, wakiza panthazi. Wakati waŵasanda mwakukwana, chisko chake chikatuŵa chomene, ndipo wakati, ‘Ŵakuthuta chara!’

GSAM 206.2“Nkhumanya makora chomene kuti pa nyengo iyo ŵakathutanga chara apo ŵakaŵa mu mboniwoni ya nchimi, nesi mu mboniwoni zinyake za nchimi izo ŵakawona apo ine nkhaŵapo. Kufuma mu mboniwoni ya nchimi nako kukaŵa kwakuwonekera nga nkhunjira mu iyo. Chimanyikwiro chakwamba chakuti mboniwoni ya nchimi yamara chikaŵa chakuti ŵakambaso kuthuta. Pakwamba ŵakathutira mukati mphepo yinandi, kwa nyengo yitali, na kuzuzga maphapu, munthowa yakulongora kuti maphapu ghawo ghakaŵavya mphepo nadi. Ŵakati ŵathuta kakwamba, mphindi zinandi zikajumpha pambere ŵandathuteso kachiŵiri, ndipo ŵakazuzga maphapu nga umo ŵakachitira pakwamba; pamanyuma ŵakakhala mphindi ziŵiri, ndipo ŵakathuta kachitatu, ndipo kufuma apo ŵakamba kuthuta nga umo ŵakachitiranga nyengo zose.” Wakasayinira kuti, “M. G. Kellogg, M.D., Battle Creek, Mich., 28 Disembala, 1890.”

GSAM 207F. C. Castle

GSAM 207.1Tikupeleka ukaboni wakulondezgapo uwu wa munthu uyo wakawona dokotala wakusanda Amai White apo ŵakaŵa mu mboniwoni ya nchimi ku Stowe, Vermont, mu nyengo ya chihanya ya 1853. Wakuti:—

GSAM 207.2“Dokotala wakaŵapo, ndipo wakaŵasanda mwakuyana na vinjeru na masambiro ghake, kuti wamanye icho chikapangiska chiwoneskero ichi. Kandulo wakugolera wakakoleka pafupi na maso ghawo, agho ghakaŵa ghajulika chomene; pakaŵavya minofu yiliyose ya jiso iyo yikasuntha. Pamanyuma wakapima kugunda kwa misipa yawo ya ndopa, kweniso kuthuta kwawo, ndipo pakaŵavya kuthuta. Paumaliro wakakhorwa kuti ivi vikaŵa vyambura kulongosoreka na malango gha chilengiwa panji gha sayansi.” Wakasayinira kuti, “F. C. Castle.”

GSAM 207D. H. Lamson

GSAM 207.3Maukaboni ghakulondezgapo agha ghakukhwaskana na kusanda uko kukachitika apo Amai White ŵakaŵa mu mboniwoni ya nchimi, pa ungano uwo ukachitikira mu nyumba ya Mulara James White, pa msewu wa Monroe, ku Rochester, N.Y., pa 26 Juni, 1854:—

GSAM 207.4“Pa nyengo iyo nkhaŵa na vyaka khumi na vinkhondi na viŵiri. Vikuŵa nga kuti nkhuŵapulikaso ŵakuchemerezga mazgu ghakukhwaska mtima ghara ghakuti ‘U-c-h-i-n-d-a-m-i!’ agho ŵakayowoya. Pamanyuma ŵakakhilira pasi, ŵakawa chara, kweni ŵakakhira pachokopachoko, ndipo munthu uyo wakaŵawovwiranga wakaŵakolera mu mawoko ghake. Madokotala ghaŵiri ghakanjira, yumoza muchekuru na munyake muwukirano. M'bali White ŵakakhumbanga chomene kuti ŵasande Mudumbu White mwakupwelelera, ndipo ndimo ŵakachitira. Gilasi lakuwoneramo chisko likatoleka, ndipo yumoza wa iwo wakalikora pachanya pa mulomo wawo apo ŵakayowoyanga; kweni mwaluŵiro ŵakaleka kuchita ichi, ndipo ŵakati, ‘Ŵakuthuta chara.’ Pamanyuma ŵakasanda mwakupwelelera nthiti zawo apo ŵakayowoyanga, kuti ŵasange chimanyikwiro cha kuthutira mukati mphepo yinandi, kweni ŵakachisanga chara. Apo ŵakamalizganga chigaŵa ichi cha kusanda, ŵakawuka na kwimilira, ŵachali mu mboniwoni ya nchimi, ŵakakwezga Baibolo muchanya, na kujura malo na malo, ŵakazunuranga mazgu ghake mwakwenelera, nangauli maso ghawo ghakalaŵiskanga kuchanya, kutali na buku.

GSAM 208.1“Ŵakawona vilengo vinkhondi na viŵiri vyaumaliro. Pamanyuma ŵakawona kutonda kwa ŵatuŵa, ndipo vikuŵa nga kuti nkhupulika nipera kuchemerezga kwawo kwa kutonda mpaka sono. Nkhupeleka ukaboni mwakufwatuka wa fundo izi.” Wakasayinira kuti, “Mulara D. H. Lamson, Hillsdale, Mich., 8 Febuluwale, 1893.”

GSAM 208Amai Drusilla Lamson

GSAM 208.2Ukaboni unyake wakukhwaskana na kusanda kwenekura kwa dokotala ukupelekeka na Amai Drusilla Lamson, chokoro cha muvyara wa Mulara Lamson, ndiposo mulala wa ŵalaraŵiska ŵalwari pa chipatala cha ku Clifton Springs, N.Y. Pakuyowoya vya ungano wa pa 26 Juni, 1854, ŵakuti:—

GSAM 208.3“Nkhukumbuka ungano uwo ŵakayezga, kuti ŵawone usange ivyo M'bali White ŵakayowoyanga kanandi vikaŵa vyaunenesko, vyakuti Mudumbu White ŵakathutanga chara apo ŵakaŵanga mu mboniwoni ya nchimi, kweni nkhungakumbuka chara zina la dokotala uyo wakaŵapo.... Wakwenera kuti wakaŵa Dokotala Fleming, pakuti iyo ndiyo wakaŵa dokotala uyo ŵakamchemanga nyengo zinyake kuti wapeleke ulongozgi. Kweni sono wali kufwa. Ichi ndicho ningayowoya, kuti ŵakayezga nadi, ndipo pakaŵavya chimanyikwiro cha mvuchi icho chikawoneka pa gilasi lakuwoneramo chisko.” Ŵakasayinira kuti, “Drusilla Lamson, Clifton Springs, N.Y., 9 Malichi, 1893.”

GSAM 208.4Paliso ukaboni unyake wakufuma kwa munthu uyo wakaŵapo pa nyengo iyo yazunulika pachanya:—

GSAM 208David Seeley

GSAM 208.5“Ichi ntchakukhozgera kuti naŵazga maukaboni gha David Lamson na Amai Drusilla Lamson agho ghali pachanya, ghakukhwaskana na ivyo dokotala wakayowoya apo wakasandanga Amai E. G. White ŵali mu mboniwoni ya nchimi, pa 26 Juni, 1854. Nkhaŵapo pa ungano uwo, ndipo nkhawona kusanda uko. Nkhukolerana na ivyo M'bali na Mudumbu Lamson ŵayowoya, ndipo ningasazgirapo kuti Dokotala Fleming na dokotala munyake muwukirano ndiwo ŵakaŵasanda. Amai White ŵakati ŵawuka na kwimilira, nga umo ŵayowoyera, ŵakazunuranga mazgu gha Malemba, ndipo Dokotala Fleming wakapempha kandulo wakugolera. Wakakora kandulo uyu pafupi chomene na milomo yawo kwambura kuŵawotcha, ndipo wakamuŵika apo mvuchi wawo ukate ufumirenge usange ŵakathutanga. Lulimi lwa moto lukasunkhunyika nanga nkhamoza chara. Penepapo dokotala wakati mwakusimikizga, ‘Ichi chamazga nkhani iyi kwamuyirayira; mulije mvuchi mu thupi lawo.’” Wakasayinira kuti, “David Seeley, Fayette, Iowa, 20 Ogasiti, 1897.”

GSAM 209Bwana na Amai A. F. Fowler

GSAM 209.1Maukaboni ghakulondezgapo agha ghakukhwaskana na kusanda uko kukachitika apo Amai White ŵakaŵa mu mboniwoni ya nchimi mu holo ya Waldron, ku Hillsdale, Mich., mu mwezi wa Febuluwale, 1857. Dokotala Lord, dokotala wa ku Hillsdale uyo wakaŵa kuti wachita mulimo uwu kwa vyaka makumi ghankhondi, wakaŵasanda mwakupwelelera chomene. Pa nkhani iyi nkhupeleka maukaboni ghakulondezgapo agha:—

GSAM 209.2“Tikaŵapo apo, mu Febuluwale, 1857, Mudumbu E. G. White ŵakawona mboniwoni ya nchimi mu holo ya Waldron, ku Hillsdale. Dokotala Lord wakaŵasanda, ndipo wakati, ‘Mtima wawo ukugunda, kweni palije kuthuta. Umoyo ulipo, kweni maphapu ghakugwira ntchito chara; nkhungalongosora chara kakhaliro aka.’” Ŵakasayinira kuti, “A. F. Fowler, Amai A. F. Fowler, Hillsdale, Mich., 1 Janyuwale, 1891.”

GSAM 209C. S. Glover

GSAM 209.3Apa pakupelekeka ukaboni unyake wakukhwaskana na mboniwoni yeneyira ya nchimi:—

GSAM 209.4“Nkhaŵapo apo Mudumbu White ŵakawona mboniwoni ya nchimi iyo yazunulika pachanya, mu holo ya Waldron, ku Hillsdale. Padera pa ivyo vyayowoyeka pachanya, nkhapulika dokotala wakuti kakhaliro ka Mudumbu White mu mboniwoni ya nchimi ‘kakajumpha ivyo wakamanyanga.’ Wakatiso, ‘Pali chinthu chinyake icho chikujumpha nkhongono za chilengiwa mu ichi.’” Wakasayinira kuti, “C. S. Glover, Battle Creek, Mich., 19 Janyuwale, 1891.”

GSAM 209Bwana na Amai Carpenter

GSAM 209.5Apa pali ukaboni wachitatu pa nkhani yeneyiyi:—

GSAM 209.6“Ichi ntchakukhozgera kuti tikaŵapo mu holo ya Waldron, ku Hillsdale, Mich., mu Febuluwale, 1857, apo Amai E. G. White ŵakawona mboniwoni ya nchimi, ndipo apo ŵakaŵa mu kakhaliro ako ŵakasandikanga na Dokotala Lord. Tikapulika ivyo wakaphalira ŵanthu wose pa nkhani iyi, nga umo vyayowoyekera pachanya na M'bali na Mudumbu Fowler.” Ŵakasayinira kuti, “W. R. Carpenter, Eliza Carpenter, Noblesville, Ind., 30 Ogasiti, 1891.”

GSAM 210D. T. Bourdeau

GSAM 210.1Sono mukupempheka kulaŵiska ivyo vikayezgeka apo Amai White ŵakaŵa mu mboniwoni ya nchimi ku Buck’s Bridge, mu chigaŵa cha St. Lawrence, N.Y.:—

GSAM 210.2“Pa 28 Juni, 1857, nkhawona Mudumbu Ellen G. White ŵali mu mboniwoni ya nchimi kakwamba. Nkhaŵa munthu wambura kugomezga mboniwoni za nchimi izi; kweni chinthu chimoza, pakati pa vinyake ivyo ningazunura, chikanikhorweska kuti mboniwoni zawo za nchimi zikafumanga kwa Chiuta. Kuti nisimikizge mu mtima wane usange ŵakathutanga panji yayi, pakwamba nkhaŵika woko lane pa chifuŵa chawo kwa nyengo yakukwana kuti nimanye kuti maphapu ghawo ghakasunthanga chara, nga umo vingaŵira usange ŵaŵa chitanda. Pamanyuma nkhatola woko lane na kuŵika pa mulomo wawo, nkhasina mphuno zawo pakati pa chikumo na munwe wakulondezgapo, mwakuti ŵakatondekanga nadi kufumiska panji kunjizga mphepo, nanga ŵakhumbenge kuchita nthena. Nkhaŵakora nthena na woko lane kwa mphindi pafupifupi khumi, nyengo yakukwana kuti munthu wabanike chifukwa cha kusoŵa mphepo para vinthu vili nga umo vikuŵira nyengo zose; kweni chiyezgo ichi chikaŵakhwaska nanga nkhamoza chara. Kufuma apo nkhawonera chinthu chakuzizwiska ichi, ndindapulikeko nanga nkhamoza khumbo lakukayikira kuti mboniwoni zawo za nchimi zikufuma kwa Chiuta.” Wakasayinira kuti, “D. T. Bourdeau, Battle Creek, Mich., 4 Febuluwale, 1891.”

GSAM 210Dokotala Muyowoyeri wa Mizimu Wakuyezga Mboniwoni ya Nchimi

GSAM 210.3Nizunurenge kusanda kunyake kwa dokotala uko nkhawona ku Parkville, mu chigaŵa cha St. Joseph, Mich., pa 12 Janyuwale, 1861.

GSAM 210.4Amai White ŵakati ŵamalizga kuchenjezga mpingo ukuru uwo ukawungana mu nyumba yakusoperamo ya ŴaAdventist, vitumbiko vya Chiuta vikakhala pa iwo mwapadera chomene, ndipo ŵakanjira mu mboniwoni ya nchimi ŵakhala pa chitengo chawo. Dokotala Brown wakaŵapo, munthu wa thupi lankhongono na wathanzi, uyo wakaŵa muyowoyeri wa mizimu. Wakayowoya kuti mboniwoni zawo za nchimi zikaŵa zakuyana na kuyowoyeskana na mizimu, ndipo kuti usange ŵawona mboniwoni ya nchimi apo iyo wali, wangatondeska mboniwoni iyo mu mphindi yimoza. Waliyose uyo wakakhumbanga wakachemeka kuti wize panthazi, na kuŵasanda kuti wakhorwe yekha na kakhaliro kawo apo ŵakaŵa mu mboniwoni ya nchimi. Dokotala wakiza panthazi, kweni pambere wandafike na pakati wuwo pa kuŵasanda, chisko chake chikatuŵa nga cha wakufwa, ndipo wakambwambwantha nga ni hamba la khuni la asipeni. Mulara White ŵakati, “Kasi dokotala wangatiphalira kakhaliro kawo?” Wakazgora kuti, “Ŵakuthuta chara,” ndipo wakaluta mwaluŵiro ku mulyango. Awo ŵakaŵa pa mulyango, ŵeneawo ŵakamanya vya kujikuzga kwake, ŵakati, “Welera, ukachite nga umo ukayowoyera; ufumiske mwanakazi uyo mu mboniwoni ya nchimi.” Wakatenthema chomene mu mtima, ndipo wakakora chakukolera cha mulyango, kweni ŵakamulekeska kujura mulyango mpaka awo ŵakaŵa pafupi nawo ŵakamufumba kuti, “Dokotala, kasi ntchivichi?” Wakazgora kuti, “Chiuta pera ndiyo wakumanya; nizomerezgani nifume mu nyumba iyi;” ndipo wakafuma.

GSAM 211.1Chikaŵa chakuwonekera kuti mzimu uwo ukamulongozganga pakuŵa muyowoyeri wa mizimu ukaŵavya mtende panthazi pa nkhongono izo zikalongozganga Amai White mu mboniwoni ya nchimi, nga umo ŵanthu awo ŵakaŵa na viŵanda mu mazuŵa gha Muponoski ŵakaŵavya mtende, ŵeneawo ŵakafumba kuti, “Kasi mwiza kuno kuzakatitambuzga pambere nyengo yindafike?”13

GSAM 211.2Ivyo vikachitika apa vikuwoneka kuti vikuyana na ivyo vili kulembeka vya ivyo vikachitikira nchimi Daniyeli. Apo yikanjiranga mu mboniwoni ya nchimi na Mzimu wa Fumu, Ŵakalidi awo ŵakaŵapo—ŵanthu ŵambura kusopa Chiuta, ŵeneawo ŵakawumanyanga chara Mzimu uwo—ŵakawopa chomene, ndipo “ŵakachimbira kuti ŵakabisame.”14

GSAM 211Mwali Harmon Wakuphalirika Kulongosora Mboniwoni Zake za Nchimi

GSAM 211.3Pafupifupi sabata yimoza pamanyuma pa mboniwoni yake ya nchimi yakwamba, pa ungano uwo ukachitikira mu nyumba ya awiske, Mwali Harmon wakawona mboniwoni ya nchimi yachiŵiri, iyo wakaphalirikamo kuti wamanyiske ŵanyake ivyo vikavumbulika kwa iyo. Wakazizikika chomene kuti wangachita wuli ivyo Fumu yamulangura. Umoyo wake ukaŵa wakulwaralwara chomene mwakuti wakasuzgikanga nadi mu thupi, ndipo pakuwoneka wakaŵa kuti wakhaliska yayi. Wakaŵa na vyaka khumi na vinkhondi na viŵiri pera, muchechoko na wambura nkhongono, wambura kuzgoŵera kuŵa na ŵanthu ŵanandi, ndipo mwakawiro wakaŵa na soni chomene na wakujipatura ku ŵanthu, mwakuti kukumana na ŵanthu ŵachilendo kukamupwetekanga mtima. Wakaromba na mtima wose kwa mazuŵa ghanandi, mpaka usiku chomene, kuti mphingo iyi yiwuskike pa iyo na kuŵikika pa munthu munyake uyo wangayinyamura makora kuluska iyo. Kweni ungweru wa mulimo wake ukasintha chara, ndipo mazgu gha mungelo ghakapulikikwanga nyengo zose kuti, “Manyiska ŵanyako ivyo nakuvumbulira.”

GSAM 212.1Apo wakaŵa na maghanoghano ghakutimbanizgika agha, Mwali Harmon wakaluta ku ungano unyake uwo ukachitikira mu nyumba ya awiske. Pa ungano uwu ŵanthu wose ŵakakolerana kumulombera na mtima wose, ndipo wakajipatuliraso kwa Fumu, na kuŵa wakunozgeka kuti yimugwiliskire ntchito kuti yichindikike. Apo wakarombanga, chisi chikuru icho chikamuzingilizga chikambininika; ndipo nga umo wakayowoyera pamanyuma, ungweru wakuŵala, wakuyana na bola la moto, ukiza kwa iyo, ndipo ukati wamukhira, nkhongono zake zikamara, ndipo wakawoneka kuti wali panthazi pa Yesu na ŵangelo. Chikayowoyekaso kuti, “Manyiska ŵanyako ivyo nakuvumbulira.” Wakayowoya kuti wakapempha na mtima wose kuti usange wakwenera kuluta na kulongosora ivyo Fumu yamulongora, wasungike kuti waleke kujikuzga. Penepapo mungelo wakamuphalira kuti lurombo lwake lwazgoreka, ndipo usange wangaŵa pafupi kujikuzga, wazamusuzgika na ulwari. Mungelo wakati kwa iyo, “Usange ukupeleka uthenga mwakugomezgeka, na kuzizipizga mpaka ku umaliro, uzamurya vipambi vya khuni la umoyo, na kumwa mu mlonga wa maji gha umoyo.”

GSAM 212Ulendo wa Mwali Harmon ku Poland, Maine

GSAM 212.2Mwali Harmon wakalongoreka kuti wakwenera kuluta ku Poland, Maine, na kulongosora mboniwoni yake ya nchimi. Zuŵa lakulondezgapo pamanyuma pa mboniwoni ya nchimi yachitatu iyi, mwamabuchi ku wose, mulamu wake wakiza na galeta pa mulyango wa nyumba ya awiske, ndipo wakati wangamutolera ku Poland. Apo wakaŵa kwenekura, wakachitiska ungano uwo wakalongosoleramo mboniwoni ya nchimi. Hazen Foss,15 pakuti wakaŵavya chigomezgo, ŵakatondeka kumukopa kuti wize ku ungano wakusopa. Kweni wakapulikizganga wali kuwaro, na khutu lake pafupi na mulyango, ndipo wakamupulika wakulongosora mboniwoni yake ya nchimi, ndipo wakati, “Mboniwoni ya nchimi iyo walongosora yikuyana chomene na ivyo nkhalongoreka, nga umo ŵanthu ŵaŵiri ŵangalongosolera chinthu chimoza.” Namulenji wakulondezgapo wakakumana na Mwali Harmon mwamabuchi, ndipo wakamuphalira kuti waŵe “wakugomezgeka pakunyamura mphingo, na pakulongosora maukaboni agho Fumu yingamupa, ndipo Chiuta wamulekenge chara.” Ku ŵanyake wakati, “Uyu ndiyo munthu uyo Fumu yaŵikapo mphingo iyi.” Nadi, wakwenera kuti wakamanyanga, pakuti wakawona munthu uyu mu mboniwoni ya nchimi iyo wakaphalirikamo kuti mphingo “yawuskika” pa iyo.

GSAM 213.1Kufuma pa nyengo iyo mulimo wa Mwali Harmon ukaŵa wa kwenda malo na malo mu vigaŵa vya New England, kulongosora ivyo wakalongoreka. Nyengo zinyake wakaphalirikanga mu mboniwoni ya nchimi uko wangaruta, ndiposo wakaphalirikanga masuzgo agho wangakumana nagho. Mauthenga ghake ghakaŵa chomene gha kuchenya awo ŵakapatukiranga ku chisambizgo cha kwiza kwa Khristu mu mzimu, na kukhozga wose kuti ŵakoleske ivyo vikaŵachitikira kumasinda.

GSAM 213.2Pakuyowoya vya ivyo vikamuchitikira, wakuti: “Ŵanyake ŵakaleka kugwira ntchito kose, ndipo ŵakadumura wene na wene na wose awo ŵakakana kuzomera maghanoghano ghawo pa nkhani iyi.... Chiuta wakanivumbulira maubudi agha mu mboniwoni ya nchimi, ndipo wakanituma ku ŵana ŵake awo ŵakabudanga kuti niŵaphalire; kweni ŵanandi ŵa iwo ŵakakanirathu uthenga, ndipo ŵakanitunduzga kuti nkhulondezga charu. Kweni ku mbali yinyake, awo ŵakaŵa ŴaAdventist pa zina pera ŵakanitunduzga kuti nkhaŵa na mwamphu wakutalulira, ndipo ŵanthu ŵakayowoyanga vyautesi, ŵanyake na mtima uheni, kuti nkhaŵa mulongozgi wa mwamphu wakutalulira uwo nkhalimbikiranga nadi kuwumazga.”16 Tizamumanya vinandi pa nkhani iyi mu chipaturo chakulondezgapo.

Notes

  1. Dotoronome 4:34, 35. ↩
  2. Masalimo 106:21, 22. ↩
  3. Ŵaefeso 4:8-15. ↩
  4. Mariko 16:17, 18. ↩
  5. 1 Ŵakorinte 1:4-8. ↩
  6. Chivumbuzi 12:17. ↩
  7. Chivumbuzi 19:10. ↩
  8. 1 Ŵatesalonika 5:5, 19-21. ↩
  9. Kuti muwone kusanda kwakukwana kwa ukaboni wa Baibolo wakukhwaskana na kulutilira kwa vyawanangwa vya mzimu, wonani Chawanangwa cha Uchimi mu Mpingo wa Makani Ghawemi, kabuku ka mapeji 120, ako kangasangika pa nyumba yiliyose yithu yakusindikizgiramo mabuku. ↩
  10. Nga umo vikalongoreka kwa Hazen Foss. Wonani Chipaturo 11. ↩
  11. Vyakulembeka Vyakwambilira, mapeji 14, 15. ↩
  12. Daniyeli 10:8, 17-19. ↩
  13. Mateyu 8:29. ↩
  14. Daniyeli 10:7. ↩
  15. Wonani Chipaturo 11, ↩
  16. Vyakulembeka Vyakwambilira, peji 22. ↩

Note

Back