Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
17 / 31
17 / 31

Cipaturo 14 — Muryango Wakujara

John Norton Loughborough

GSAM 214.1“Ŵachali ŵaluta kukagura, mwenenthengwa wakiza; ndipo awo ŵakaŵa ŵakunozgeka ŵakanjira nayo mu ukwati, ndipo muryango ukajarika.”1

GSAM 214.2Kwiza kwa Mwenenthengwa uko kukuyowoyeka mu ntharika iyi ni kwiza kwa Khristu ku charu chapasi yayi, kweni ku ukwati. Ukwati ntchinthu icho chikuchitika pambere Fumu yindize. Mu Makani Ghawemi agho Luka wakalemba muli mazgu agha: “Muvware malamba mu chiwuno chinu, ndipo nyali zinu ziŵe zakukoleka; imwe namwe muŵe nga mbanthu awo ŵakulindilira fumu yawo kuti yiwere ku ukwati, mwakuti para yiza na kukhung'uska, ŵayijulire nyengo yeneyiyo.”2

GSAM 214Kupokera Ufumu Kukuchemeka Ukwati

GSAM 214.3Kwiza kwa Mwenenthengwa ku ukwati kukulongoreka mu Daniyeli 7:13, 14, apo Khristu wakwiza kwa Ŵadada kuti wapokere ufumu wake. Mu nyengo zakale, para themba likizanga ku msumba wake ukuru kuzakapokera chitengo chake na ufumu, ichi chikachemekanga ukwati. Chinthu ichi—kupokera msumba ukuru nga ni mwali wa nthengwa—chikakondwelerekanga na uchindami na vitoweskero vya ukwati weneko. Ntheura para Khristu wakupokera ufumu wake kwa Ŵadada kuchanya, wakuyowoyeka kuti wakutora mwali wake, Yerusalemu Muphya (Chivumbuzi 21:9); ndipo ichi ndicho mu ntharika chikuchemeka “ukwati.”

GSAM 214.4Mazuŵa 2300 ghakati ghamara, pa 22 Okutobala 1844, ŵanthu awo ŵakalindiliranga kwiza kwa Khristu ŵakayaniska ivyo vikaŵachitikira na ivyo vikachitikanga pa ukwati wa ku vyaru vya kumafumiro gha dazi, ndipo ŵakati, “Khristu wanjira mu ukwati.” Apo ŵakapokeranga ungweru wakupulikikwa makora wakulongosora icho chikeneranga kuchitika paumaliro wa mazuŵa 2300, chipulikano chawo chikalondezga Khristu mu mulimo uwo wakamba; ntheura, mwa chipulikano, iwo “ŵakanjira nayo mu ukwati.”

GSAM 215“Nizamuwera”

GSAM 215.1Mu mboniwoni ya nchimi iyo Msungwana Harmon wakapika mu 1845, yakulongora Khristu wakufuma mu chipinda chakwamba kuya mu chipinda chachiŵiri cha chihema chakupatulika cha kuchanya, tikusanga mazgu agha: “'Lindilirani pano; nkhuluta kwa Ŵadada kukapokera ufumu; sungani vyakuvwara vinu vyambura kabanga, ndipo para pajumpha nyengo yichoko waka nizamuwera ku ukwati na kumupokerani kwa ine.' Penepapo galeta la bingu, la makhwiro ghakuyana na moto wakugolera, lakuzingilizgika na ŵangelo, likiza apo Yesu wakaŵa. Wakanjira mu galeta, ndipo wakayegheka kuya ku malo ghatuŵa chomene, uko Ŵadada ŵakakhala.”3

GSAM 215Lusungu Para Muryango Wajarika

GSAM 215.2Muryango wakujara wa mu ntharika iyi ukuwoneka kuti ukuyowoya za chinthu icho chikuchitika pambere Mwana wa munthu wandize nadi mu mabingu gha kuchanya; chifukwa para muryango wajarika, ŵamwali ŵanyake ŵakwiza na kukhung'uska, ndipo ŵakuphalirika kuti “ŵaŵenge maso,” chifukwa ŵakumanya yayi zuŵa panji ora la kwiza kwake. Kweniso muryango uwu ukujarika pamanyuma pakuti ŵamwali ŵavinjeru ŵanjira na Mwenenthengwa mu ukwati.

GSAM 215.3Kuyana na mazgu gha mu ntharika iyi ya ŵamwali, chikuwoneka kuti para ŵanthu ŵanjira mu ukwati, pali nipera mwaŵi wakuti nanga ni ŵamwali “ŵazeleza” ŵanozgekere mwakuzomerezgeka kukumana na Mwenenthengwa. Ŵakuphalirika kuti “ŵaŵenge maso.” Kuŵa maso na kulindilira ni vigaŵa vya kunozgekera kwaunenesko kukumana na Fumu. Ntheura chikuwoneka kuti lusungu lukufumiskikapo yayi para muryango wa mu ntharika iyi wajarika.

GSAM 215Ni Muryango wa mu Luka 13:25-28 Yayi

GSAM 215.4Kale ŵanthu ŵakabuda pakusazga muryango wakuyowoyeka mu ntharika iyi na muryango wakuzunulika mu Luka 13:25-28, umo muli mazgu agha: “Para mwenenyumba wawuka na kujara muryango, ndipo imwe mwamba kwimilira kuwaro na kukhung'uska pa muryango, kuti, Fumu, Fumu, tijulirani; iyo wazamuzgora na kuyowoya kwa imwe kuti, Nkhumumanyani yayi, uko muli kufuma.... Fumanipo kwa ine, imwe mose mukuchita uheni. Kuko kuzamuŵa kulira na kuska mino, para mwawona Abrahamu, na Yisake, na Yakobe, na nchimi zose, mu ufumu wa Chiuta, ndipo imwe mwekha mwatayikira kuwaro.” Mazgu agha ghakulongora pakweru kuti para muryango uwu wajarika, ivyo vichitikirenge awo ŵajaririka kuwaro vikuŵa vyadumulika kale. Pa nyengo iyo ufumu wa Chiuta ukuŵa wiza kale, pakuti ŵazamuwona awo ŵaponoskeka mu ufumu. Kweni mu ntharika ya ŵamwali, Fumu yikuŵa yindize mu ufumu wake, kweni yaluta kwa Ŵadada ŵake kukapokera ufumu wake.

GSAM 216Muryango Wakujara mu Uteŵeti uwo Ukaŵa Chithuzithuzi

GSAM 216.1Awo mwa chipulikano ŵakalondezga Khristu mu mulimo wake, nyengo ya mazuŵa 2300 yikati yamara pa 22 Okutobala 1844, ŵakawona kuti para zuŵa la kuphepiska zakwananga lafika mu uteŵeti uwo ukaŵa chithuzithuzi, musofi mukuru wakajaranga muryango wa chipinda chakuwaro na kujura muryango wakunjilira mu malo ghatuŵa chomene, kuti wachite mulimo wake wa kusisita zakwananga izo ŵanthu ŵakazizomera mu chihema chakupatulika. Ntheura pera, Khristu, musofi withu mukuru, wakajara muryango wa chipinda chakuwaro cha tempile la kuchanya na kujura chipinda umo mukawoneka “likasa la phangano lake.”4

GSAM 216Mbanjani Awo Ŵakabuda?

GSAM 216.2Pa nyengo iyi, pakati pa ŵakugomezga ŵaAdventist pakaŵa ŵanthu awo ŵakaŵa ŵandapokere ungweru wakupulikikwa makora wa uteŵeti wa Khristu mu chihema chakupatulika, pakuti ŵakaŵa ŵandaphalirike kuti ŵaghanaghanire uthenga wa mungelo wachitatu. Aŵa ŵakabuda pakusazga muryango wakuwaro uwu wa chihema chakupatulika na muryango wakujara wa mu Luka 13:25-28. Kweni aŵa ŵakaŵa ŴaAdventist ŵa Zuŵa la Chinkhonde na Chibiri yayi. Tiyeskenge kulongora kuti ŵakaŵa ŵanjani, umo chisambizgo icho chikambira, na vinthu ivyo vikaŵapangiska kuti ŵafike pa maghanoghano agha.

GSAM 217.1Ŵanthu awo ŵakajipatura ku mipingo ya zina pera chifukwa cha kupharazgika kwa uthenga wa kwiza kwa Khristu, kweniso awo ŵakaŵaleka pakujipatura uku, ŵakuyowoyeka mu ukaboni wa ulongozgi wakuluta ku mpingo wachinkhondi na wachinkhondi na umoza pa mipingo yinkhondi na yiŵiri ya mu Chivumbuzi. Chenjezgo ku mpingo wachinkhondi, wa Saradesi, likuti: “Ntheura kumbuka umo ukapokelera na kupulikira, ndipo sunga icho uli nacho, na kung'anamuka mtima. Ntheura usange ulije maso, nizamwiza kwa iwe nga ni munkhungu, ndipo uzamumanya yayi ora ilo nizamwizira kwa iwe.”5 Mu mazgu agha vikuwonekerathu kuti ŵanthu awo ŵakuyowoyeka apa ŵakapulika kupharazgika kwa kwiza kwa Fumu. Ŵakazomera pakweru kuti ŵakupokera uthenga uwu, kweni sono ŵakaŵa pafupi kuuleka.

GSAM 217Mpingo wa Filadelfiya

GSAM 217.2Pamanyuma pake, mpingo wa Filadelfiya ukuzunulika, uwo ni nyengo yachinkhondi na umoza ya mpingo wa makani ghawemi. Mpingo uwu ukwimira ŵanthu awo ŵakafumiskika chifukwa cha kupharazgika kwa uthenga wa mungelo wakwamba na uthenga wa mungelo wachiŵiri wa mu Chivumbuzi 14. Fumu yikuyowoya ku mpingo uwu kuti: “Wonani, nkwiza luŵiro; sunga icho uli nacho, mwakuti paŵavye munthu wapoke mphumphu yako.”6 Ŵakuphalirikaso mazgu agha: “Ivi wakuyowoya uyo ni mutuŵa, uyo ngwaunenesko, uyo wali na kiyi wa Davide, uyo wakujura ndipo palije munthu wakujara, ndipo wakujara ndipo palije munthu wakujura: Nkhumanya milimo yako; wonani, naŵika panthazi pako muryango wakujulika, ndipo palije munthu wangawujara; chifukwa uli na nkhongono zichoko, ndipo wasunga mazgu ghane, ndipo undakane zina lane.”7

GSAM 217Kasi Muryango Wakujara wa mu Ntharika Iyi Ni Vichi?

GSAM 217.3Kasi tikwenera kupulikiska vichi na muryango wakujulika na wakujara mu lemba ilo talizunura sono apa? Tikughanaghana kuti zgoro lakukhorweska la fumbo ili lingasangika mu kulongosora uku: Apo ŵanyake pakati pa ŵaAdventist ŵakapokera ungweru wakusazgikira, ndipo ŵakasambizganga kuti Mponoski wasintha uteŵeti wake kufuma mu chipinda chakwamba kuya mu chipinda chachiŵiri cha chihema chakupatulika cha kuchanya, na kulongosora makora nkhani ya muryango wakujulika na wakujara kwa awo ŵakategherezganga, gulu linyake likasuskanga unenesko uwu, ndipo likayezganga kukhozga chipulikano mu chisambizgo chakuti muryango wakujulika ukajarika, ndipo muryango wakujara ukajulika. Pakuchita nthena ŵakajalanga nthowa, panji kutondeska mulimo wa ŵateŵeti ŵa Fumu pano pa charu chapasi. Milyango ya chihema chakupatulika cha kuchanya yikujulika na kujarika na nkhongono za Khristu—“Uyo wakujura, ndipo palije munthu wakujara.” Mu mazgu ghakuluta ku mpingo wa Filadelfiya, ŵanthu awo ŵakukoreska, kusunga mazgu, na kuleka kukana zina lake, ŵakutonda ndipo ichi chikujura muryango uwo palije munthu wangajara. Kwambura kukayika ichi chikuyowoya za muryango wakufikira ŵanthu, uwo ŵanthu ŵakawoneka kuti ŵakawujara nadi (nga umo tiwonerenge); kweni pakuzomerezga kulimbikira kwawo, Fumu yikuŵika panthazi pa ŵakugomezgeka “muryango wakujulika” uwo palije munthu wangajara.

GSAM 218Muryango wa Kuyowoya

GSAM 218.1Mu Malemba muli viyelezgero vinandi umo muryango ukugwiliskirika ntchito mu ng'anamuro ili. Paulosi, pakulembera Ŵakorinte, wakuti: “Muryango ukuru ndiposo wakovwira wajulika kwa ine, ndipo ŵakususka mbawanandi.”8 Kweniso mu kalata yake yachiŵiri ku Ŵakorinte wakuti: “Nkhati nafika ku Torowa kukapharazga makani ghawemi gha Khristu, ndipo Fumu yati yanijulira muryango, nkhaŵavya kupumura mu mzimu wane, chifukwa ndikasangako yayi Tito m'bali wane.”9 Wakapemphaso Ŵakolose nthena: “Lutilirani kulomba, ndipo muŵe maso mu kulomba uku pamoza na kuwonga; pa nyengo yeneyiyo mutilombere nase, kuti Chiuta watijulire muryango wa kuyowoya, kuti tiyowoye chisisi cha Khristu, icho chifukwa cha icho nili mu maunyoro.”10

GSAM 218.2Mu malemba agha chikuwoneka kuti mipata ya kupharazgira unenesko yikuchemeka milyango yakujulika; ndipo mu mazgu ghakuyowoyeka ku mpingo wa Filadelfiya chikuwoneka kuti pa nyengo iyo ŵanthu aŵa ŵakachemekera kufumamo, ŵanthu ŵakayezganga chomene kuŵajalira muryango wa kuyowoya. Apo mpingo wa Filadelfiya ukajumphanga mu chiyezgo, uku ukukoreska “mazgu” na “zina” lake, mazgu gha Fumu kwa iwo ghakaŵa ghakuti yiŵikenge panthazi pawo muryango wakujulika uwo palije munthu wangajara.

GSAM 219Umo Vinthu Vikaŵira Pamanyuma pa 22 Okutobala 1844

GSAM 219.1Pakuti tili na nkhani iyi panthazi pithu nga umo yikulongosolekera mu mazgu gha uchimi, tiyeni tiwone umo vinthu vikaŵira kumanyuma apo vyakuchitika vikakuranga. Nga umo talongosolera kale, m'paka mu Epulero 1844, mipingo yikajulikanga kuti uthenga wa kwiza kwa Khristu upharazgikemo, ndipo ŵanthu ŵakapemphanga ŵantchito ŵanandi kuluska awo ŵapharazgi awo ŵakaŵapo ŵakate ŵangafiska kutuma. Pamanyuma pa kukhuŵara kwa mu nyengo ya mphukira ya 1844, awo ŵakazomera chisambizgo ichi na mtima wose yayi ŵakamba kuchisuska. Mu nyengo ya chihanya ya 1844, apo uthenga wa mungelo wachiŵiri wa mu Chivumbuzi 14 na “chemerezgo cha pakati pa usiku” (Mateyu 25) vikapelekekanga, kukawuka nthambuzgo yakuŵaŵa chomene ya awo ŵakalutilira kuŵa na chikanga chakuzomera chipulikano chawo mu kwiza kwa Fumu uko kukaŵa pafupi. Ŵakususka aŵa ŵakayezga nthowa zakupambanapambana kuti ŵalekeske nkhani iyi, ndiposo mu nthowa yiliyose iyo ŵangafiska kutondeska mulimo wa awo ŵakalutilira kupharazga kuti “ora la cheruzgo chake lafika.” William Miller wakayowoya za kususka uku kuti, “Nkhwachilendo chomene ndipo nkhwambura kulongosoreka.” Kususka kukaŵa kwakukhora chomene apo mazuŵa 2300 ghakaŵa pafupi kumara, mwakuti Geo. Storrs wakayowoya kuti, “Taleka kuchita na mipingo ya zina pera ndiposo na ŵaheni wose, kupaturako waka umo chemerezgo ichi chingawakhwaskira.”

GSAM 219.2Nyengo iyi yikati yamara, apo kususka na kugoska kwa ŵaheni kukakura kaŵiri na katatu, William Miller wakayowoya za umo vinthu vikaŵira kuti: “Tachita mulimo withu wa kuchenjezga ŵakwananga na kuyezga kuwuska mpingo uwo ngwachizgoŵi waka. Chiuta, mu ulongozi wake, wajara muryango.”11

GSAM 219Unonono wa Mitima ya Ŵakwananga Kulikose

GSAM 219.3Nkharo iyi ya charu icho chikagoskanga yikanonopeska waka mitima ya ŵakwananga kuti ŵasuskenge chisambizgo cha kwiza kwa Khristu pera yayi, kweni ukaboni wa awo ŵakaŵa mu mipingo ya zina pera ukaŵa uwu: “Para tikukumbuka umo ŵanthu awo ŵakung'anamuka mtima nadi ŵaliri ŵachoko chomene na kusangika apa na apo, kweniso muyuyuro na unonono wa mitima ya ŵakwananga uwo ukuyana na chinyake yayi, tikuphalumphuka kwambura kukhumba kuti, ‘Kasi Chiuta waluwa kuŵa walusungu? Panji muryango wa lusungu wajarika?’”12

GSAM 220.1Kwa wantchito munyake tikuŵerengaso vya umo vinthu vikaŵira pamanyuma pakuti nyengo ya uchimi yamara: “Pa nyengo iyo chikaŵa pafupi kuŵa chambura machitiko kuti munthu wafikire ŵambura kugomezga; kukhuŵara kwa 1844 kukatimbanizga maghanoghano gha ŵanandi chomene, ndipo ŵakakhumbanga yayi kutegherezga kulongosora kulikose kwa nkhani iyi.”13

GSAM 220Milyango Yose Yakufikira Ŵambura Kugomezga Yikajarika

GSAM 220.2Kwa nyengo iyo, umo vinthu vikaŵira kukawoneka kuti kukujarira muryango wakufikira munthu waliyose kupaturako awo ŵakalutilira kukoleska chipulikano chawo na chilindizga chawo mu kwiza kwa Khristu sonosono. Pakuti muryango wa kuyowoya ukawonekanga kuti wajarika chomene, ndipo ŵanthu ŵaAdventist ŵakawona kuti mu ntharika mukaŵa muryango wakujara uwo ukakolerana na ivyo vikaŵachitikiranga, ntchipusu kuwona umo ŵakafikira pa kughanaghana kuti kukaŵavya lusungu linyake kwa ŵakwananga; panji, nga umo ŵanyake ŵakayowoyera, kuti “muryango wa lusungu ukajarika,” chomenechomene usange ŵakaghanaghananga kuti muryango wakujara wa mu ntharika iyi na muryango wakujara wa mu Luka 13 ukaŵa umoza. Usange ŵanthu ŵakakana kotheratu kupulika, na kunonopeska mtima wawo nthena, kasi ŵakate ŵang'anamuke wuli?

GSAM 220Mbanjani Ŵakamba Kusambizga Utesi wa Muryango Wakujara?

GSAM 220.3Sono pakuwuka fumbo lakuti, Ni njani wakamba kusambizga chisambizgo chakuti “palije lusungu kwa ŵakwananga”? Ni njani wakachigomezga? Ndipo ni njani wakachikana? Pakuzgora fumbo lakwamba, tilongorenge lipoti la ulendo uwo J. V. Himes wakachita mu nyengo ya mphukira ya 1845 kuya ku chigaŵa cha Maine. Iyo wakuti:—

GSAM 220.4“M'bali Joseph Turner na ŵanyake ŵakakoleska maghanoghano ghakuti tikaŵa mu Sabata yikuru—kuti vyaka 6000 vikamara—ntheura palije Adventist uyo wakeneranga kuchitaso mulimo wa mawoko. Mu maghanoghano ghawo, kuchita nthena kukatenge kuŵapangiske kuti ŵaparanyike paumaliro.

GSAM 220.5“Apo ŵakalindiliranga uku ŵakuchita yayi mulimo wa mawoko wa pa charu, ungweru uphya, nga umo ŵakaghanaghaniranga, ukaŵalira mu maghanoghano gha M'bali Turner, wakuti Mwenenthengwa WAKIZA KALE—kuti wakiza pa zuŵa lakhumi la mwezi wachinkhondi na chiŵiri wa chaka cha Ŵayuda icho chikajumpha—kuti ukwati ukachitika penepapo—kuti ŵamwali wose pa nyengo iyo, mu nthowa yinyake, ŵakanjira nayo mu ukwati, ndipo muryango ukajarika! Palije yumoza wa aŵa wakate watayike, ndipo palije wa kuwaro wakate waponoskeke. Ntheura vinthu vyose vyauzimu vya charu chikuru ichi vikamara.”14

GSAM 221Mbanjani Ŵakasuska Chomene Chisambizgo Chautesi Ichi?

GSAM 221.1Mulara Turner wakamba kusambizga chisambizgo chake chakuti “palije lusungu linyake” ku Paris, Maine, ndipo kwa nyengo yichoko waka wakaŵa na ŵalondezgi ŵanandi ndithu mu chigaŵa icho. Pakuti muryango wakufikira ŵanthu ŵakuwaro kwa ŵaAdventist ukawoneka kuti ukajarika kotheratu, kwali mbakuzomera chipulikano panji ŵambura kuzomera, ntchipusu kupulikiska umo ŵanandi ŵakatolekera na maghanoghano gha Turner pa nkhani iyi.

GSAM 221.2Kuti zina lakuti ŵaAdventist lileke kupulikikwa uheni, kufuma sono tiyowoyenge vya ŵanthu aŵa kuti ŵaAdventist ŵa Zuŵa Lakwamba; ndipo ŵanandi ŵa mu gulu ili ndiwo ŵakapokeranga maghanoghano gha a Turner. Ŵakaŵa ŵandawone panji kupulika unenesko wa Sabata, kweniso ŵakaŵa ŵandapulike uthenga wa mungelo wachitatu. Ni vya aŵa ivyo Amai White ŵakuyowoya mu limoza la mabuku ghawo kuti:—

GSAM 221.3“Nyengo iyo ŵakalindiliranga mu 1844 yikati yajumpha, ŵaAdventist ŵakagomezganga nipera kuti kwiza kwa Mponoski kukaŵa pafupi chomene; ŵakaghanaghananga kuti ŵafika pa nyengo yakuzirwa chomene yakusintha vinthu, ndipo mulimo wa Khristu wa kuŵeyelera ŵanthu panthazi pa Chiuta ukaleka. Pakuti ŵakachenjezga kuti cheruzgo chili pafupi, ŵakaghanaghana kuti mulimo wawo ku charu wamara, ndipo ŵakaleka kufipira mtima chiponosko cha ŵakwananga, uku kugoska kwachikanga na kwamuyuyuro kwa ŵambura kopa Chiuta kukawoneka kwa iwo kuŵa ukaboni unyake wakuti Mzimu wa Chiuta wafumiskikako kwa awo ŵakakana lusungu lwake. Vyose ivi vikaŵakhozga mu chipulikano chakuti nyengo ya kuyezgeka yamara, panji, nga umo ŵakayowoyeranga, kuti ‘muryango wa lusungu ukajarika.’ Nga umo talongosolera, kwa nyengo yichoko ŵaAdventist ŵakaŵa ŵakukolerana mu chipulikano chakuti muryango wa lusungu ukajarika.”15

GSAM 222.1Mu mazgu agha Amai White ŵakulongosora maghanoghano agho ŵaAdventist ŵa Zuŵa Lakwamba ŵakaŵa nagho. Ŵakulongorapo yayi nanga nkhuchoko kuti nawo ŵakagomezganga nthena. Nga umo talongolera pachanya, chisambizgo ichi chikamba kusambizgika na Joseph Turner ku Paris, Maine. Amai White (awo pa nyengo iyo ŵakaŵa Msungwana Harmon) ŵakakumana na Joseph Turner ku malo agho tazunura pachanya kukwambilira kwa nyengo ya mphukira ya 1845, ndipo ŵakamupulika wakupharazga chisambizgo chake chakuti “ŵaAdventist ŵaleke kuchitaso milimo ya mawoko, ndipo palije lusungu linyake kwa ŵakwananga,” ndipo ŵakamuphalira pakweru kuti “wakusambizga chisambizgo chautesi; kuti lusungu luchalipo kwa ŵakwananga, ndiposo kwa awo ŵandakanire dala unenesko uku ŵakuwupulikiska.”

GSAM 222Kususka Chisambizgo Chakuti “Palije Lusungu”

GSAM 222.2J. N. Andrews, uyo wakakhalanga ku Paris, Maine, mu 1844 na 1845, ndipo wakamanyanga makora nkharo ya ŵanthu ŵa kwenekuko, kweniso ya Joseph Turner, uyo wakasambizganga kuti palije lusungu linyake kwa ŵakwananga, wakuyowoya vya maghanoghano gha Msungwana Harmon pa nkhani iyi pa nyengo iyo kuti: “Mboniwoni za nchimi zikaŵalongozgera yayi kuti ŵatore maghanoghano agha, kweni zikanyolola awo ŵakalutilira kughakoleska.”16

GSAM 222.3Msungwana Harmon wakalutaso kachiŵiri ku Paris, Maine, mu nyengo ya chihanya ya 1845. Pa vya ulendo uwu nizunurenge mazgu gha Amai Truesdail, awo pa nyengo iyo ŵakakhalanga ku Paris. Iwo ŵakuti:—

GSAM 222.4“Apo Msungwana Harmon wakendera Paris, Maine, mu nyengo ya chihanya ya 1845, nkhamulongosolera vyose vya mubwezi wane wakutemweka, uyo awiske ŵakamukanizga kuti waleke kwiza ku maungano ghithu, ndipo ntheura wakakana ungweru yayi. Wakazgora uku wakumwemwetera kuti, ‘Chiuta wandanilongorepo kuti ŵanthu ŵanthena aŵa ŵalije chiponosko. Ni ŵekha awo ŵakalongoreka ungweru wa unenesko ndipo ŵakawukana dala.’”17

GSAM 222.5Ŵakuyowoyaso za ulendo wachitatu wa Msungwana Harmon ku Paris, mu 1846, nthena:—

GSAM 222Kuchenya Kunyake kwa Chisambizgo Chautesi

GSAM 222.6“Chinthu chinyake chakwenelera kuzunulika chikaŵa mboniwoni ya nchimi iyo yikapelekeka mu 1846 ku Paris, Maine. Msungwana Harmon wakalongoreka kuti para Satana wangatondeka kukanizga ŵanthu ŵa mitima yakugomezgeka kuchita mulimo wawo wose, wangagwiliskira ntchito uchenjezi wake kuŵachichizgira kuchita vyakujumpha mulimo wawo. Mudumbu munyake muwemi wakaphaliranga mipingo kuti Chiuta wayikana chifukwa chakuti yikakana uthenga wakutumika kufuma kuchanya kuti uyiwombore. Mudumbu Harmon wakalongoreka kuti mu uthenga wake mukaŵavya unenesko, chifukwa mu mipingo mukaŵa ŵanandi awo ŵazamupokera unenesko; kuti ŵangelo ŵawemi ŵazamulutaso kukagwira mulimo wa kuponoska ŵanthu mu mipingo iyo, ndipo para ŵazichita nthena, iwo [ŵangelo] ŵazamuleka mudumbu uyu, pamoza na uthenga wake [kung'anamura uthenga wake wakuti “palije lusungu”], kuwaro kwa muryango.”18

GSAM 223Palije Kususkana

GSAM 223.1Pakuti pali ŵanthu awo ŵakulimbikira chomene kuyezga kusimikizga kuti Amai White ŵakasambizgapo chisambizgo chakuti “palije lusungu linyake kwa ŵakwananga,” kweni sono ŵakusambizga vyakupambana na ichi, nipelekenge maukaboni gha awo ŵamanyanga mulimo wawo kwamba mu 1845, pa vya milimo yawo ya kung'anamura ŵakwananga. Agha ni mazgu gha Ira Abbey, wa ku Brookfield, chigaŵa cha Madison, mu chigaŵa cha New York:—

GSAM 223.2“Pakati pa vyaka vya 1846 na 1850, M'bali White na Mudumbu White ŵakiza ku nyumba yithu, ndipo ŵakalimbikiranga chomene ŵana na awo ŵakaŵa ŵandawukane unenesko. Ŵakateŵeteranga ŵanthu awo ŵakaŵa ŵandang'anamuke mtima, ndipo nkhumbukapo yayi kupulika Mudumbu White wakuyowoya kuti ŵanthu awo ŵawelera nyuma na awo ŵakaŵa ŵandawukane unenesko ŵalije chigomezgo.”19

GSAM 223Ukaboni wa ŴaAdventist ŵa Zuŵa Lakwamba

GSAM 223.3Pa ivyo ŴaAdventist ŵa Zuŵa Lakwamba ŵa ku New England ŵakumanya vya chisambizgo chakujumphizga cha muryango wakujara, kalata yakulondezgapo iyi yipereke ukaboni:—

GSAM 223.4“Pa 5 m'paka 9 Ogasiti 1891, nkhadumbiskana na Mulara Miles Grant ku Brookston, msumba uwo ukaŵa na ŵanthu pafupifupi 30,000. Kudumbiskana uku kukachitikira mu hema likuru, ndipo kukalongozgekanga na Bwana John Barbour, uyo kale wakaŵa mulongozgi wa wupu wakulongozga msumba. Msumba uwu uli pa mtunda wa mamayilosi pafupifupi makumi ghaŵiri kufuma ku Boston. Tikadumbiskananga nkhani ya Sabata, kweni Bwana Grant ŵakayezga kunjizga mu kudumbiskana nkhani ya ivyo Mudumbu White ŵakakumana navyo mu mulimo uwu. Ŵakaŵapa mulandu wakuti ‘ŵakalongoreka kale chomene mu 1844 kuti nyengo yakuyezgeka yajumpha, ndipo pakaŵavya lusungu lunyake ku ŵakwananga.’”

GSAM 224.1“Pakuzgora, nkhaŵaphalira kuti ŴaAdventist ŵa Zuŵa Lakwamba, pafupifupi wose, ŵakaŵa na maghanoghano agho pa nyengo yinyake pambere tindapatukane nawo, ndipo kuti Amai White ŵakazomerezgako chara maghanoghano agho; chimoza mwa vinthu vyakwamba ivyo ŵakalongoreka chikaŵa chakuti maghanoghano agho ghakaŵa ‘ghautesi,’ ndiposo kuti lusungu lukaŵa luchalipo ku ŵakwananga. Nkhati, ‘Ndimo viliri, ndipo Mulara Grant ŵakumanya kuti ndimo viliri.’ Apo nkhatenge ichi, ŴaAdventist ŵanandi ŵa Zuŵa Lakwamba awo ŵakaŵa panthazi pane [ŵanthu aŵa ŵakaŵa chigaŵa chikuru cha ŵanthu awo ŵakazura hema likuru] ŵakasunkhunya mitu yawo kulongora kuti ŵakazomerezga mazgu agha mwankhongono na mwakusimikizga. Tikwaniske waka kuyowoya kuti Mulara Grant ŵakazunuraso chara fundo iyo mu kudumbiskana.” Yikasayinika kuti, “Geo. E. Fifield, South Lancaster, Mass., 6 Disembala 1895.”

GSAM 224Amai White Nyengo Zose Ŵakapenjanga Chiponosko cha Ŵakwananga

GSAM 224.3Kuti Amai White ŵaŵa ŵakuteŵetera kuti ŵakwananga ŵang'anamuke kufuma mu 1844 m'paka sono, vikulongoreka na fundo izi: Iwo na Mulara White ŵakachitiska ungano mu nyumba ya Albert Belden, ku Rocky Hill, Conn., kwamba pa 20 Epulero 1848. Mu ungano uwu ŵakayezgayezga kovwira ŵanyake awo ŵakafumanga mu charu. Mulara White na muwoli wawo ŵakalongora kupwelelera kwapadera ŵanthu aŵa. Pa fundo iyi tiperekenge ukaboni wa yumoza wa ŵanthu aŵa uyo wakabapatizika na Mulara White. John Y. Wilcox, pakulemba kufuma ku Kensington, Conn., pa 22 Febuluwale 1891, wakuti:—

GSAM 224.4“Nkhabwera mu unenesko pa nyengo iyo maungano ghakachitikiranga mu chipinda cha pachanya icho chikaŵa chindamalizgike mu nyumba ya M'bali A. Belden, ku Rocky Hill, Conn. Nkhapokera ungweru wa unenesko wa sono kwizira mu mulimo wa M'bali na Mudumbu White. Pakati pajumpha nyengo yichoko waka nkhabapatizika na M'bali White. Kwambura chikhuŵirizgo na nkhongono ivyo nkhapokera kwa iwo, nkhumanya chara usange mphanyi nkhaŵapo na chikanga chakughanaghana panji kujipulika kuti Fumu yanipokelera. Ŵakanipwelelera chomene, ndipo ŵakateŵetera kuti ŵanovwire.”

GSAM 225.1Mu kalata yakuluta kwa Stockbridge Howland, ku Topsham, Maine, Mulara White ŵakayowoya vya ungano uwo kuti, “M'bali Bates ŵakalongosora marango mwakupulikikwa chomene, ndipo ukaboni wankhongono chomene ukachitiska ŵanthu kupulikiska kuzirwa kwake. Mazgu ghakakhozga awo ŵakaŵa kale mu unenesko, na kuwuska awo ŵakaŵa ŵandasankhe mwakukwana.”

GSAM 225Mulimo wa Kovwira Ŵakwananga ku Oswego, N.Y.

GSAM 225.2Mu 1849 Mulara James White na muwoli wawo ŵakateŵeteranga ku Oswego, N.Y. Mu maungano agho Hiram Patch na mwanakazi munyake wambura kutengwa, Benson, awo ŵakaŵa ŵalayizgana kutorana, ŵakang'anamukira kwa Chiuta na ku unenesko wa sono.

GSAM 225.3Mu Malichi 1850, maungano ghakachitikaso ku Oswego. Mu Unenesko wa Sono wa Epulero, Mulara White, pakuyowoya vya maungano agho, ŵakati:

GSAM 225.3“Mulimo wakukondweska chomene ukuchitika sono pakati pa ŵana ŵa ŵakukhalako mu msumba uwu. Chiponosko chawo chaŵa nkhani yikuru mu maungano ghithu gha maSabata ghaŵiri agho ghajumpha, ndipo Chiuta watitumbika mwakuzizwiska. Unenesko wachita uwemi kwa ise ndiposo ku ŵana ŵithu. Namise, zuŵa lakwamba la sabata ilo lajumpha likati lamara, tikaŵa na ungano wakuti uŵawovwire mwapadera, ndipo Mzimu wa Fumu ukapungulika pakati pithu. Ŵana wose ŵakajikamira panthazi pa Fumu, ndipo ŵakawoneka kuti ŵakapulikiska kuzirwa kwa kusunga marango, chomene dango la chinkhondi, na kupenja chiponosko kwizira mwa Yesu Khristu. Uwu ukaŵa umoza mwa maungano ghakukondweska chomene agho nili kuwonapo.”

GSAM 225.4Mu Unenesko wa Sono wa Novembala 1849, Mulara White ŵakasindikizga nkhani ya ŵanthu ŵanandi awo ŵakang'anamuka na kubapatizika; ndipo mu kope laumaliro la nyuzipepara iyi mu 1850 muli nkhani ya ungano uwo ukachitikira ku Waitsfield, Vt., na ya kwiza kwa Heman Churchill, uyo wakaŵa kuti wang'anamuka waka kufuma mu charu. Mu nkhani iyi wakuzunulika kuti ni “m'bali.” Kasi ichi chikate chichitikenge wuli usange pakaŵavya lusungu lunyake ku ŵakwananga?

GSAM 226Ukaboni wa Ŵakaboni Makumi Ghaŵiri na Yumoza

GSAM 226.1Pa nkhani iyi tikupeleka ukaboni uwo ukasayinika mu 1888 na ŵanthu makumi ghaŵiri na yumoza, awo waliyose wakaŵa mu gulu la kwiza kwa Khristu mu chaka cha 1844, ndipo wakamanyanga makora umo uthenga wa mungelo wachitatu ukambira. Wose ŵakaŵa mu uthenga pambere chaka cha 1851 chindafike, ndipo ŵanandi ŵa iwo ŵakaŵa ŵakukolerana na ŴaAdventist ŵa Zuŵa la Chinkhonde na Chiŵiri kufuma pafupifupi pa kwamba kwa uthenga:—

GSAM 226.2“Ise, taŵikapo mazina ghithu pasi apa, pakuti tikamanyanga makora gulu la kwiza kwa Khristu mu 1844 apo nyengo yikajumphanga, ndiposo tikapokera unenesko wa uthenga wa mungelo wachitatu kale mu 1850, tikukondwa kuŵika mazina ghithu ku mazgu ghakulondezgapo agha ghakuyowoya vya chisambizgo cha muryango wakujara icho ŵakugomezga uthenga wa mungelo wachitatu ŵakaŵa nacho kufuma pa kwamba kwake m'paka pa chaka icho chazunulika paumaliro, na kulutilira munthazi.

GSAM 226.3“Ŵakagomezganga, mwakukolerana na Chivumbuzi 3:7, 8 na malemba ghanyake, kuti pa umaliro wa mazuŵa 2300 gha Daniyeli 8:14, Khristu wakamara mulimo wake mu chipinda chakwamba cha chihema chakupatulika cha kuchanya, ndipo wakasamuskira uteŵeti wake ku malo ghatuŵa chomene na kwamba mulimo wa cheruzgo, wakusintha umo wakachitiranga chigaŵa chake mu ndondomeko ya chiponosko pa nkhani iyi. Apa muryango ukajulika ndipo muryango unyake ukajarika.

GSAM 226.4“Ŵakagomezganga kuti awo ŵakaŵa na ungweru wakupulikikwa makora wa uthenga wa mungelo wakwamba, ndipo ŵakang'anamuka kwimikana nawo na kuwususka mwaukali, ŵakakanika na Chiuta. Kweni ŵakagomezganga chara kuti awo ŵakaŵavya ungweru panji awo ŵakaŵa ŵandafike pa msinkhu wakumanya kupambaniska uwemi na uheni pambere chaka cha 1844 chindafike, ŵangakanika usange ŵangapenja Chiuta na mitima yaunenesko.

GSAM 226.5“Nangauli ŵakagomezganga pamoza na William Miller na ŴaAdventist ŵanandi chomene, nyengo yati yajumpha waka, kuti mulimo wawo ku charu wamara ndiposo kuti Fumu yizenge sonosono, kweni ungweru wa chihema chakupatulika na uthenga wachitatu ukati walongosora chifukwa cha kukhuŵara kwawo, ŵakagomezganga chara kuti nyengo ya lusungu yajumpha, kupatulako awo ŵakakana ungweru.”

GSAM 227.1Ŵakasayinako kuti, “J. B. Sweet, South Saginaw, Mich.; Samuel Martin, West Rindge, N.H.; Ira Abbey, North Brookfield, N.Y.; Amai R. B. Abbey, North Brookfield, N.Y.; Amai Diana Abbey, North Brookfield, N.Y.; Amai L. B. Abbey, North Brookfield, N.Y.; Heman S. Gurney, Memphis, Mich.; Ann E. Gurney, Memphis, Mich.; William Gifford, Memphis, Mich.; Amai Mary S. Chase, Battle Creek, Mich.; S. M. Howland, Battle Creek, Mich.; Amai F. H. Lunt, Battle Creek, Mich.; Amai Melora A. Ashley, Battle Creek, Mich.; Amai Caroline A. Dodge, Battle Creek, Mich.; Amai Sarah B. Whipple, Battle Creek, Mich.; Amai Uriah Smith, Battle Creek, Mich.; Amai Paulina R. Heligass, Moline, Kan.; R. G. Lockwood, St. Helena, Cal.; Amai R. G. Lockwood, St. Helena, Cal.; Reuben Loveland, North Hyde Park, Vt.; Amai Belinda Loveland, North Hyde Park, Vt.”

GSAM 227Mboniwoni ya Nchimi Yikalongosoreka Mwakubudika

GSAM 227.2Ŵanyake ŵayezga kulongosora mboniwoni ya nchimi iyo Amai White ŵakapika ku Topsham, Maine, pa 24 Malichi 1849, nga kuti yikasambizganga chisambizgo chakubudika ichi, chakuti palije lusungu lunyake ku ŵakwananga. Mboniwoni ya nchimi iyi yikaperekeka apo “kugogoda kwa ku Rochester” (kuyowoyeskana na mizimu) kukambanga kumanyikwa. Amai White ŵakawona kuti vimanyikwiro vyachisisi na minthondwe ndiposo kusintha kwautesi vizamukura na kuthandazgika. Kusintha uku kukaŵa kufuma ku ubudi kuluta ku unenesko chara (ŵakayowoya chara kuti kusintha kwa mtundu uwu kuzamuŵavya, kweni kuti kusintha uko ŵakalongoreka, uko ŵakagwiliskiranga ntchito nkhongono ya ŵanthu kukopa ŵanyawo, kukaŵa kwa mtundu uwu), kweni kufuma ku uheni kuluta ku uheni wakuluska; pakuti awo ŵakatenge mtima wawo wasintha ŵakavwala waka chakuvwara cha chisopa icho chikabisanga uheni wa mtima uheni. Ŵanyake ŵakawonekanga nga ŵang'anamuka nadi, ndipo mwa ichi ŵakamanyanga kupusika ŵanthu ŵa Chiuta; kweni mitima yawo yiwonekenge, mphanyi yikawoneka yifipa nga umo yikaŵira kale.

GSAM 227.3Penepapo ŵakati: “Mungelo uyo wakaŵa nane wakaniphalira kuti nilaŵiske usange pali kuŵinya mtima chifukwa cha ŵakwananga nga umo vikaŵira kale. Nkhalaŵiska, kweni nkhawona chara; pakuti nyengo ya chiponosko chawo yajumpha.”20

GSAM 228.1Ŵanthu ŵanyake ŵayowoya kuti mboniwoni ya nchimi iyi yikasambizganga kuti pakaŵavya lusungu lunyake ku ŵakwananga, kweni tikufumba kuti, Kasi ichi chingaŵa wuli apo iwo ŵakasuskanga chisambizgo ichi kufuma pa nyengo iyo Joseph Turner wakachisambizga kakwamba mu nyengo yakuphukira ya 1845, ndipo kufuma nyengo yose iyo ŵakalutilira kuteŵetera mwamwamphu kuti ŵakwananga ŵang'anamuke na kuponoskeka?

GSAM 228.2Mu Chisazgirako ku Ivyo Nkhakumana Navyo na Mboniwoni, icho chikasindikizgika mu 1854, Amai White ŵakuti, “ ‘Kusintha kwautesi’ uko kwazunulika kuzamuwoneka makora chomene munthazi. Mboniwoni ya nchimi iyi yikuyowoya chomene vya awo ŵapulika ungweru wa chisambizgo cha kwiza kwa Khristu ndipo ŵawukana. Ŵapelekeka ku kupusika kwankhongono. Ŵanthu ŵanthena ŵazamuŵavya ‘kuŵinya mtima chifukwa cha ŵakwananga’ nga umo vikaŵira kale.”21

GSAM 228.3Ŵakususka ŵakuti ŵakumanya makora kuluska Amai White iwoŵene ivyo ŵakawonanga mu mboniwoni ya nchimi iyi. Tiyeni tiyisande kwakanyengo mwakukolerana na umo iwo ŵakuyilongosolera; kuti ŵakawonanga kakhaliro ka ŵakwananga m'malo mwa ŵakuwuska chipulikano. Ipo ŵakalaŵiska ŵakwananga kuti ŵawone “kuŵinya mtima chifukwa cha ŵakwananga, kweni ŵakawona chara.” Kasi ni njani wali kuwonapo kuŵinya mtima chifukwa cha ŵakwananga pakulaŵiska waka ŵakwananga? Kweni tikufumba kuti, kasi ŵanthu awo ŵazunulika mu ukaboni uwo walembeka pachanya apa, awo ŵakagwiliskiranga waka ntchito nkhongono ya ŵanthu kukopa ŵanyawo na kugoneka ŵanthu na nkhongono za maghanoghano kuti ŵasange ŵakung'anamuka, uku ŵakuti uwu ni mulimo wa Mzimu wa Chiuta, nawo ŵali wuli? Kasi ŵakususka aŵa, awo ŵakaŵa ŵakukhumbisiska chomene kulongora kuti Amai White ŵakasambizganga chisambizgo chakujumphizga cha “muryango wakujara,” mbakunozgeka kuzomera kuti ŵakuwuska chipulikano aŵa ŵakaŵa ŵanthu ŵatuŵa, ndipo ŵakasanganga ŵanthu ŵakung'anamuka nadi?

GSAM 228.4Vikuwonekerathu ku munthu waliyose wa mtima wakugomezgeka kuti ŵanthu awo ŵakayowoyeka pa nkhani iyi ŵakaŵa awo ŵakatenge ŵali na kuŵinya mtima uku, uku ŵakakana ungweru na unenesko, ndipo ŵakagwiliskiranga ntchito kugoneka ŵanthu na nkhongono za maghanoghano kuti ŵasange ŵakung'anamuka. Ŵanthu ŵanthena ŵangaŵa chara na kuŵinya mtima kwanadi chifukwa cha ŵakwananga apo iwoŵene ŵakeneranga kususkika na cheruzgo; pakuti “nyengo ya chiponosko chawo [cha iwoŵene] yajumpha.”

GSAM 229.1Kufuma mu mboniwoni ya nchimi ya Amai White ya pa 24 Malichi 1849, ŵanthu ŵanyake ŵayezga kufikapo pa fundo yakuti yikasambizganga kuti pakaŵavya lusungu lunyake ku ŵakwananga; kweni talongora kale kuti mu 1845, ku Paris, Maine, ŵakasambizganga kuti lusungu lukaŵa lulipo ku wose awo ŵakaŵa ŵandakane ungweru na unenesko mwakumanya na mwakupulikiska. Mu mboniwoni ya nchimi iyo yikaperekeka mu malo ghamoza agha mu 1846, kukalongoreka kuti Fumu yikaŵa na “ŵanthu mu mipingo awo ŵakaŵa ŵandakane unenesko.” Awo ŵakaghanaghananga mwakupambanako ŵakachenyeskeka kuti ŵangelo ŵa Chiuta ŵazamuteŵeteraso ŵanthu ŵanthena, ndipo para ŵachita nthena, awo ŵakaŵasuskanga ŵazamulekeka kuwaro.

GSAM 229.2Kweniso, mu Epulero 1848, Mulara White na muwoli wawo ŵakateŵeteranga ku Rocky Hill, Conn., kuti ŵakwananga ŵang'anamuke. Vyose ivi vikulongora kuti mboniwoni ya nchimi ya pa 24 Malichi 1849 yikukolerana na iyo yikaperekeka ku Paris, Maine, mu 1846, ndiposo na ivyo ŵateŵeti ŵa Chiuta aŵa ŵakachitanga mu Epulero 1848.

GSAM 229Wakuwuska Chipulikano Wautesi Watondeka

GSAM 229.3Mboniwoni ya nchimi iyi yikasindikizgika kakwamba ku Connecticut, mu chaka cha 1849. Muteŵeti munyake wakateŵeteranga mwamwamphu chomene kura kuti wasange ŵakung'anamuka, ndipo wakatenge wali na chawanangwa cha malulimi. Wakayezgayezganga kukopa kagulu kachoko ka ŵasungi ŵa Sabata ku Rocky Hill kuti ŵamulondezge. Muteŵeti uyu wakachemanga yumoza wa iwo kuti “mutuŵa wakutemweka wa Fumu.” Apo wakaŵapo, Amai White ŵakapika mboniwoni ya nchimi iyo yikalongora upusikizgi wa mulimo wake, ndiposo kuti “mutuŵa wake wakutemweka” wakendanga mu nthowa iyo yikakolerananga chara na dango la chinkhonde na chiŵiri. Mwanakazi uyu, uyo ŵakatenge ni “mutuŵa,” wakakana mulandu, ndipo muteŵeti wakamuvikilira mwankhongono, wakupenja kuti ŵanthu ŵamuchitire lusungu “mutuŵa mukavu wa Fumu,” nga umo wakamuchemeranga. Mu usiku wakulondezgapo, mwanakazi muwukirano uyu wakalwara nthenda ya m'mimba ya kusanza na kunjilira, ndipo wakaghanaghana kuti wafwenge. Wakatuma munthu kuchema Amai White, ndipo wakazomera kuti ivyo vikalongoreka vya iyo vikaŵa vyaunenesko; kuti wakaŵa na mulandu wa ivyo Amai White ŵakayowoya. Ntheura muteŵeti wautesi uyu wakatondeka kupusika kagulu ako, ndipo mtundu wa mulimo wake ukavumbulika, ndipo kuyezgayezga kwake mu malo agho kukamara mwamabuchi.

GSAM 230Wakuwuska Chipulikano Wautesi Munyake ku Oswego, N.Y.

GSAM 230.1Kuti tilongoraso fundo iyo yili mu ukaboni uwo walembeka pachanya apa, ndiposo kuti tilongore umo Mulara White na muwoli wawo ŵakalutiliranga kuteŵetera mu 1849-50 kuti ŵakwananga ŵang'anamuke, tikupeleka vyakuchitika vyakulondezgapo, ivyo Elias Goodwin na ŵanyake awo ŵakaŵa ŵakwamba kuŵa mu mpingo wa ku Oswego, mu chigaŵa cha New York, ŵakaniphalira:—

GSAM 230.2Pa nyengo iyo (1849) mu malo agho mukakhalanga munyamata munyake zina lake Hiram Patch. Wakaŵa walayizgana kutorana na mwanakazi muwukirano uyo wakamutora pakati pajumpha nyengo yichoko waka. Ŵakaŵa ŵanthu ŵambura kung'anamuka, kweni ŵakizanga ku maungano agho Mulara White na muwoli wawo ŵakachitiskanga, ndipo ŵakaŵa pafupi kukhorwa kuti ŵaŵe Ŵakhristu. Pa nyengo iyi mulimo wa kuwuska chipulikano ukayambika mu mpingo unyake ku Oswego, ukayambika na ŵateŵeti chara, kweni na membala wakumanyikwa uyo wakaŵa muteŵeti chara, uyo wakasunganga ndalama za chigaŵa. Munthu uyu wakawonekanga wamwamphu chomene, ndipo wakatenge wakafipiranga mtima chomene ŵakwananga. Wakapombolanga mawoko ghake apo wakaŵalomberanga awo ŵakaŵa ŵandang'anamuke, wakuwoneka nga kuti wakaŵa mu chitima chikuru chomene chifukwa cha kakhaliro kawo ka kutayika.

GSAM 230.3Bwana Patch na uyo ŵakalayizgana kutorana ŵakaluta ku maungano agha gha kuwuska chipulikano, ndipo ŵakakayikanga umo ŵangasankhira. Ŵakaŵapo pa nyengo yinyake apo Amai White ŵakapika mboniwoni ya nchimi iyo mukaŵaŵikira Hoseya 5:6, 7, apo pakuti, “Ŵalutenge na miskambo yawo ya mberere na mbuzi na miskambo yawo ya ng'ombe kukapenja Fumu; kweni ŵati ŵayisange chara; yajifumizgako kwa iwo. Iwo ŵachita mwambura kugomezgeka ku Fumu; pakuti ŵababa ŵana ŵachilendo: sono mwezi uŵaryenge pamoza na vigaŵa vyawo.” Ŵakalongoreka kuti awo ŵakalongozganga mulimo wa kuwuska chipulikano uwu ŵakaŵa ŵakunyoroka chara kwa Chiuta, ndipo ŵakaŵavya kuŵinya mtima kwanadi chifukwa cha ŵakwananga.

GSAM 231Uchimi wa Kutondeka

GSAM 231.1Penepapo ŵakati kwa Bwana Patch, “Nkhaphalirika kuti nimuphalirani kuti pa nkhani iyi mazgu gha lemba ghazamufiskika ndendende. Lindilirani mwezi umoza, ndipo muzamumanya mwekha makhaliro gha ŵanthu awo ŵakuchita mulimo wa kuwuska chipulikano uwu, ndipo ŵakuti ŵakufipira mtima chomene ŵakwananga.” Bwana Patch ŵakati, “Nilindilirenge.”

GSAM 231.2Pambere masabata ghaŵiri ghandamare kufuma apo mboniwoni ya nchimi iyi yikaperekekera, msungichuma uyo, uyo wakatenge wakaŵinyanga mtima chomene chifukwa cha ŵakwananga, mu kuŵinya kwake kwakuyezgelera wakaphulika mtsempha wa ndopa mu nthumbo, ndipo wakeneranga kukagoneka pa bedi chifukwa cha kutaya ndopa. Mulimo wa mu ofesi ya msungichuma ukeneranga kutoleka na mulara wa ŵapolisi wa chigaŵa, uyo pamoza na mupolisi munyake ŵakalaŵiska ndalama izo zikeneranga kuŵapo kuyana na buku la msungichuma, ndipo ŵakaŵerenga ndalama kunozgekera kutora mulimo uwo. Kweni wonani, ndalama zikapelelanga pa unandi wa $1,000 ndendende.

GSAM 231.3Kwa mulara wa ŵapolisi na mupolisi munyake, chikawonekanga chambura kuchitika kuti munthu wamwamphu nthena mu mulimo wa kuwuska chipulikano wangaŵa na mulandu wakutora ndalama. Ŵakaghanaghananga kuti wakwenera kuti wakazilipira ku chinthu chinyake, ndipo wakaluwa kulemba makora mu buku; panji wakazisunga ku banki, ndipo zikalembeka chara mu lipoti ilo likaŵa mu bokosi lakusungamo vinthu vyakuzirwa. Mulimose umo vingaŵira, ŵakeneranga kupenja kwa iyo ulongosozgi wakukhorweska, kweni ŵakeneranga kuchita mwakuchenjera; pakuti usange wakaŵa na ndalama izo, mwambura kukayika wakate wayezge kuzibisa. Ntheura ŵakapangana kuti yumoza wa iwo walongozge na kujibisa mu kachithando kuseri kwa nyumba, kuti walaŵiskenge muryango wa kuseri usange chinthu chinyake chingachitika, uku mulara wa ŵapolisi wanjilenge pa muryango wa kunthazi. Apo mulara wa ŵapolisi wakasendelera ku nyumba na kunjira pa muryango wa kunthazi, wakawona chakuvwara cha mwanakazi uyo wakafumanga waka pa muryango wa kuseri. Munthu uyo wakaŵa mu kachithando wakawona mwanakazi wakuchimbilira ku chiwuvi chakuwunjikika, kujima chibowo mu chiwuvi, na kuŵikamo chinthu chinyake, icho wakabenekelera na chiwuvi, ndipo wakawelera mu nyumba.

GSAM 232.1Mulara wa ŵapolisi wakiza pafupi na bedi la msungichuma, ndipo wati wafumba vya umoyo wake, wakayowoyapo vya ivyo vikaŵatondeskanga mu ofesi, wakulongora kuti panji msungichuma wangalongosora suzgo ilo. Munthu uyu, wakutenthema chomene, wakatumbuskira woko lake kuchanya, ndipo pakuchema Chiuta kuŵa kaboni, wakati wakamanyangapo kanthu chara vya ndalama izo. Pa nyengo yeneyiyo muwoli wake wakanjira, ndipo wakakhumbanga kumanya icho chachitika ndiposo chifukwa icho mfumu wake wakafipiranga mtima chomene. Munthu uyo wakazgora kuti, “Ŵakughanaghana kuti tili na ndalama zawo.” Penepapo mwanakazi uyo nayo wakatumbuska mawoko ghake mwakuyana waka, ndipo wakachema Chiuta kuŵa kaboni kuti ŵakaŵavya ndalama izo, ndiposo kuti ŵakamanyangapo kanthu chara vya izo. Wakati wamalizga waka mazgu agha, mupolisi uyo wakachimbira kufuma apo wakabisama kuluta ku chiwuvi chakuwunjikika apo mwanakazi wakanjiranga mu nyumba, wakanjilirapo na mazgu agha, “Amai, kasi ichi ni vichi? Nkhawona imwe mukuchimbira kufuma mu nyumba na kuŵika ichi mu chiwuvi chakuwunjikika, ndipo ichi chili apa, thumba la ndalama ilo likasoŵa, ilo palembeka $1,000.”

GSAM 232.2Nga umo tikate tighanaghanirenge, mulimo wa kuwuska chipulikano uwo ukamara mwamabuchi. Bwana Patch na uyo ŵakakhumbanga kutorana, ŵati ŵamanya makhaliro gha uyo wakalongozganga mulimo wa kuwuska chipulikano, ŵakasankha kwima mu unenesko na kukolerana na ŴaAdventist ŵa Zuŵa la Chinkhonde na Chiŵiri, ndipo ŵakakhalilira ŵanthu ŵakwenelera ŵa mpingo uwu m'paka pa zuŵa la nyifwa yawo.

GSAM 232.3Mboniwoni ya nchimi iyi, nga umo vikuwonekera makora, yikaperekeka chifukwa cha kupwelelera na kovwira mwapadera awo ŵakaŵa ŵandang'anamuke, ndipo yikapangiska ŵakwananga kung'anamuka, uku uthenga wake wakudunjika ukaŵa kwa awo iwoŵene ŵakaŵa ŵakwananga na ŵakukanika na Fumu chifukwa cha upusikizgi wawo. Ŵakaŵa kuti “ŵachita mwambura kugomezgeka ku Fumu;” ŵakajilongoranga kuti ŵakaŵinyanga mtima chomene chifukwa cha ŵakwananga, kweni ŵakababanga waka “ŵana ŵachilendo.”

GSAM 232Muteŵeti Wamupusikizgi ku Camden, N.Y.

GSAM 232.4Pakati pa malo ghanyake agho Mulara White na Amai White ŵakaluta mu nyengo yakuzizima ya 1849-50 pakaŵa tawuni ya Camden, N.Y., iyo yili pa mtunda wa mamayilosi pafupifupi makumi ghanayi kufuma ku Oswego, uko ŵakaŵa ŵachali kukhala. Pa ungano uwu, Amai White ŵakuti:

GSAM 232.4“Pambere nindalute, nkhalongoreka kagulu kachoko ako kakatenge kali na unenesko mu malo agho, ndipo pakati pawo nkhawona mwanakazi uyo wakatenge wakaŵa wakusopa chomene, kweni wakaŵa mupusikizgi, ndipo wakapusikanga ŵanthu ŵa Chiuta.”22

GSAM 233.1Mu Janyuwale 1884, apo nkhateŵeteranga mu chigaŵa cha New York, nkhamanya fundo zakulondezgapo izi kufuma kwa Bwana Preston, uyo wakakhalanga ku Camden pa nyengo ya ungano uwo wazunulika pachanya, ndipo Mulara White na muwoli wawo ŵakakhalanga kwa iyo mu nyengo ya ungano:—

GSAM 233.2“Mwanakazi uyu wakasambizganga maghanoghano ghakujumphizga pa nkhani ya kutuŵiskika, wakuti pakaŵa kakhaliro ka kufikapo ako munthu wakeneranga kufikapo, uko munthu wangaŵa pachanya pa dango la Chiuta mwakufikapo; ndipo wakatenge wafikapo kale pa kakhaliro ako kakufikapo. Na chisambizgo ichi cha utuŵa wakatimbanyanga maghanoghano gha ŵanyake ŵa ŵanthu ŵithu ku Camden. Mudumbu White ŵakalongoreka kuti pamoza na utuŵa wose wakuyezgelera wa mwanakazi uyu, mtima wake ukaŵa wakufipa na kwananga, ndipo umoyo wake ukaŵa wakunangika.

GSAM 233.3“Apo ŵakaŵa mu malo agha, Mudumbu White ŵakapikaso mboniwoni ya nchimi, pamaso pa mwanakazi uyu, uyo wakawonekanga kuti wakafipiranga mtima chomene awo ŵakaŵa ŵandang'anamuke; kweni Mudumbu White ŵakamuphalira kuti uku kukaŵa kuŵinya mtima kwanadi chifukwa cha ŵakwananga chara, chifukwa mendero ghake ghakaŵa ghakuti iyo mweneko wakaŵa wakunyoroka chara pamaso pa Chiuta. ‘Ntheura,’ Bwana Preston ŵakati, ‘icho chikuchemeka mboniwoni ya nchimi ya ku Camden chikayowoyanga mwakudunjika na mwapadera za mwanakazi yura, ndipo za kakhaliro ka ŵakwananga wose chara, ndipo ndimo tikachipulikira pa nyengo iyo.’”

GSAM 233.4Amai White ŵati ŵalongosora mboniwoni yawo ya nchimi, mwanakazi uyo wakawuka na kuyowoya kuti, “Chiuta wakumanya mtima wane, ndipo usange imwe mungawuwona, muwonenge kuti ngwambura kabanga na wakutowa.” Ntheura ungano ukamara. Kweni pakati pajumpha nyengo yichoko waka, mwanakazi uyo wakalwara chomene, ndipo wakaghanaghana kuti wakufwa. Wakati, “Nkhwenera kuwona Mudumbu White; nili na chinthu chakuti nizomere kwa iwo. Nkhaŵaphalira kuti nkhaŵa mwanakazi muwemi, kuti nkhaŵa wambura kabanga. Ni nthena chara. Ndine mwanakazi muheni. Mwanalume uyu nkhukhalira nayo ni mfumu wane chara. Nkhaleka mfumu muwemi ku England, na mwana muchoko yumoza, ndipo nkhachimbira na mwanalume uyu. Tindatoranepo. Naŵa nkhujilongora nga ndine dokotala, ndipo naguliskanga munkhwala uwo nkhalapa mu khoti kuti nkhawugura pa $1 pa botolo, kweni mtengo wake ukaŵa masenti khumi na ghaŵiri pera pa botolo. Nkhalapaso kuti ng'ombe iyo tikaguliska kwa munthu mukavu tikayigura pa $30, apo tikayigura pa $20 pera.”23

GSAM 234.1Mazgu gha Amai White ghakukhwaskana na “kuŵinya mtima chifukwa cha ŵakwananga” ghakuyowoya za ŵanthu ŵakujilongora ŵatesi ŵanthena, ndipo ghakuyowoya za ŵakwananga wose chara. Para tikughanaghanira vyakuchitika ivyo vyalongosoreka pachanya apa, ivyo vikulongora kuti chisambizgo chakuti “palije lusungu lunyake” ku ŵakwananga chikasuskika mwakukwana kufuma apo chikambanga kupharazgika mu nyengo yakuphukira ya 1845; ndiposo kuti Amai White ŵalutilira kuteŵetera mwamwamphu kuti ŵakwananga ŵang'anamuke kufuma pa nyengo iyo, ni njani wangagomezga kuti mu 1851, apo buku lawo la mutu wakuti Ivyo Nkhakumana Navyo na Mboniwoni likasindikizgika, ŵakakhumbanga kusambizga kuti pakaŵa “palije chiponosko chinyake ku ŵakwananga”?

GSAM 234Munthu Wakuti Palije Lusungu Lunyake

GSAM 234.2Nanga ni mu chaka cha 1848, pakaŵa pachoko na pachoko munthu uyo wakagomezganga kuti pakaŵavya lusungu lunyake ku ŵakwananga. Kweni aŵa ŵakaŵa ŴaAdventist ŵa Zuŵa la Chinkhonde na Chiŵiri chara. Yumoza wa ŵanthu aŵa, zina lake Sweet, wakakhalanga mu msumba wa Rochester, N.Y. Nkhati nazomera chipulikano pakweru na kubapatizika pakati pa ŴaAdventist ŵa Zuŵa Lakwamba, nkhalutanga ku ungano wa mu mahema ku Canandaigua, N.Y., uwo ukalongozgekanga na Ŵalara J. C. Bywater na Geo. W. Burnham. Munthu uyu Sweet wakaŵapo, ndipo wakalongora kukayika kukuru chomene usange ivyo nkhakumana navyo mu chipulikano vikaŵa vyaunenesko, chifukwa “wakaghanaghananga kuti sono ŵakwananga ŵang'anamukaso chara.”

Notes

  1. Mateyu 25:10. ↩
  2. Luka 12:35, 36. ↩
  3. Malemba Ghakwambilira, peji 55. ↩
  4. Chivumbuzi 11:19. ↩
  5. Chivumbuzi 3:3. ↩
  6. Chivumbuzi 3:11. ↩
  7. Chivumbuzi 3:7, 8. ↩
  8. 1 Ŵakorinte 16:9. ↩
  9. 2 Ŵakorinte 2:12, 13. ↩
  10. Ŵakolose 4:2, 3. ↩
  11. Advent Herald (Mupharazgi wa Kwiza kwa Khristu), 11 Disembala 1844. ↩
  12. Circleville, Ohio, Religious Telescope (Chakuwonera Patali cha Chisopa), 1844. ↩
  13. Amai E. G. White, mu Advent Review (Kusanda kwa Kwiza kwa Khristu), 20 Novembala 1883. ↩
  14. Lipoti la Mulara Himes la milimo ku Maine, mu Morning Watch (Mulinda wa Mulenji), msumba wa New York, 6 Juni 1845. ↩
  15. Mzimu wa uchimi, buku 4, mapeji 268, 271. ↩
  16. Kalata ya J. N. Andrews, Seputembala 1874. ↩
  17. Kalata ya Amai Truesdail ya 17 Ogasiti 1875. ↩
  18. Kalata ya Amai Truesdail ya 27 Janyuwale 1891. ↩
  19. Kalata ya Ira Abbey, Malichi 1885, yakuzunulika mu Review and Herald (Kusanda na Mupharazgi) ya 7 Epulero 1885. ↩
  20. Malemba Ghakwambilira, tsamba 45. ↩
  21. Wonani ulongosozgi mu Malemba Ghakwambilira, tsamba 45. ↩
  22. Mbiri Yakudumura ya Umoyo wa Ellen G. White, tsamba 129. ↩
  23. Nkhani iyo Bwana Preston ŵakapereka yakukhwaskana na ungano wa ku Camden yikukhozga mazgu agho ghali mu Mbiri Yakudumura ya Umoyo wa Ellen G. White, masamba 129-130, uku yikuperekaso fundo zapachanya apa izo zindazunulike mu buku ilo. ↩

Note

Back