Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
18 / 31
18 / 31

Cipaturo 15 — Ungweru Ukukura na Minthondwe Yikuru

John Norton Loughborough

GSAM 235.1“Kumbukirani mazuŵa ghakale, apo, mwati mwapokera ungweru, mukazizipizga nkhondo yikuru ya visuzgo; nyengo zinyake mukaŵikika pakweru kuti ŵanthu ŵamuyuyurani na kumusuzgani, ndipo nyengo zinyake mukaŵa ŵanyawo ŵa awo ŵakachitirika nthena.”1

GSAM 235.2Nyengo yakwambira pa kukhuŵara kwa 1844 m'paka apo ungweru wakupulikikwa makora wakukhwaskana na chihema chakupatulika ndiposo uthenga wa mungelo wachitatu ukavumbulikira, yikaŵa nyengo ya viyezgo vyapadera. ŴaAdventist awo ŵakalutilira kukhozga kuti ŵakaŵa ŵakuneneska mu gulu la kwiza kwa Khristu lakale ŵakaŵa nadi nga ni ŵanthu ‘ŵakuŵikika pakweru kuti ŵayuyurike’ kwa awo ŵakaghanaghananga kuti uthenga wose ukatondeka; ndipo chifukwa cha ichi ŵakayuyurika chomene. Ŵakazizipizganga ivi na chimwemwe apo ŵakademeleranga kwa Fumu na chipulikano, ndipo Mzimu wake Mutuŵa wakaŵanga nawo.

GSAM 235Nthowa Ziŵiri Zapadera Zakuwukira

GSAM 235.3Satana wakaŵa na nthowa ziŵiri zapadera zakuyezgera ŵanthu ŵa Adventist. Yakwamba yikaŵa yakuchitiska awo ŵakakhazikika mu chipulikano chakuti nyengo ya uchimi yikamara kuti ŵagomezge kuti kwiza kachiŵiri kwa Khristu kukaŵa kwiza kwauzimu, ndipo kuti mu nthowa yinyake wakiza paumaliro wa mazuŵa 2300. Yachiŵiri yikaŵa yakukopa awo ŵakakayikanga vya ivyo ŵakakumana navyo kale kuti ŵavileke vyose. Ntheura apo unenesko wakukhwaskana na chihema chakupatulika ndiposo uthenga wa mungelo wachitatu ukavumbulikanga pachokopachoko mu Malemba, mauthenga gha Mzimu wa Chiuta, kwizira mu chawanangwa ca uchimi, ghakakhozga gulu lakale la kwiza kwa Khristu. Ghakalichema kuti ‘ungweru wakuŵala’ uwo Chiuta wakaŵika pakwambira pa nthowa, kuti uŵale mu nthowa yose m'paka ku msumba. Ndipo ghakalongora maukaboni gha mu Malemba ghakuti kwiza kachiŵiri kwa Khristu kuzamuŵa kweneko ndipo iyo wazamwiza yekha, ntheura kwiza uku kungaŵa yayi chinthu icho chikachitika paumaliro wa ‘mazuŵa’.

GSAM 236Viŵoneskero Vyakuzizwiska

GSAM 236.1Usange Fumu yingayowoya na ŵanthu ŵake kwizira mu mboniwoni za nchimi mu mazuŵa ghano ghaumaliro, kasi tingalindizga chara kuti mu chiŵoneskero chenecho muŵe vimanyikwiro vyakuwoneka vyakuti chikufuma kwa Chiuta? Vimanyikwiro ivi vikuwoneka mu mboniwoni za nchimi za Amai E. G. White. Ivyo vikuchitika mu mboniwoni za nchimi izo, nga umo vyalongolekera mu Chipaturo 13, ni munthondwe nadi; kweni pali vinthu vinandi vyakuzizwiska vyakukhwaskana na mboniwoni zake zakwambilira, ivyo muviwonenge apo mukulutilira kuŵazga buku ili. Kasi tingalindizga kuti viŵe vyakupambana na ivi mu chawanangwa cha mtundu uwu, icho Chiuta wakanozga kuti chikope ŵanthu na kuŵapangiska kuti ŵayowoye nga ni Mozesi kuti, ‘Nipatukenge kuti niwone chakuwoneka chikuru ichi’? Mazgu gha msungwana mukavu, wamasuzgo gha nthenda, wakulopwa, uyo wakawonekanga kuti wali pafupi kufwa, ghakuti Fumu yamupa mboniwoni ya nchimi, ghekhaghekha ghakate ghafiskenge yayi kuchita ichi. Viŵoneskero vyakuzizwiska ivyo vikalongozgananga na mboniwoni za nchimi vikapangiska ŵanthu kuzikondwera nazo, ndipo ŵakamupempha msungwana uyu kuti walutenge ku malo na malo na kulongosora ivyo Fumu yikamutuma kuti wamanyiske ŵanyake.

GSAM 236Viŵoneskero Vyapadera mu Mboniwoni ya Nchimi Yachitatu

GSAM 236.2Apa nilongosorenge vinthu vinyake vyakukhwaskana na mboniwoni yake ya nchimi yachitatu, iyo wakapika mu nyumba ya awiske, yakuzunulika mu Chipaturo 13, peji 212, nga umo ŵakanilongosolera awiske na anyina ŵa Amai White, mudumbu wake Amai Sarah Belden, na ŵanyake.

GSAM 236.3Mu chipinda umo wakapikira mboniwoni ya nchimi, pa kabati pakaŵa Baibolo likuru chomene la mbumba. Likaŵa limoza la Mabaibolo agho Joseph Teale wakasindikizga ku Boston mu chaka cha 1822. Buku ili ndautali wa mainchesi 18 na usani wa mainchesi 11, ndipo ndakukhoma mainchesi 4, na uzito wakujumpha pachoko waka mapaundi 18. Apo wakaŵa mu mboniwoni ya nchimi, wakawuka na kutora Baibolo lizito ili pa woko lake lamazere. Buku likaŵa lakujulika, ndipo wakanyoloska woko lake na kulikora kuti woko na thupi lake vipange ngodya ya madigiri 90. Ndipo kwa nyengo yakujumpha hafu ya ora, wakazgoranga mapeji na woko lake lamalyero, na kulongora malemba ghakupambanapambana, agho wakaghayowoyanga uku maso ghake ghakulaŵiska kuchanya, ku chigaŵa chakupambana na uko kukaŵa buku. Mudumbu wake Sarah (uyo pamanyuma wakazakaŵa muwoli wa Stephen Belden), panji nyengo zinyake munthu munyake uyo wakaŵapo, wakalaŵiskanga lemba lililose ilo munwe wake ukalongoranga, ndipo wakawonanga makora kuti nyengo yiliyose wakayowoyanga lemba ilo munwe wake ukaŵanga pali ilo. Amai Harmon ŵakati mwana wawo Ellen, para wali umo wakaŵiranga nyengo zose, ‘wakatondekanga, chifukwa cha kuŵavya nkhongono, kunyamura Baibolo lizito ilo kufuma pa kabati; kweni mu mboniwoni ya nchimi wakalikoranga mwakupepuka, nga kuti likaŵa waka Testamente Liphya lakunyamura mu thumba.’

GSAM 237.1Apa pakaŵa munthondwe nadi! Msungwana wakulopwa, wa uzito wa mapaundi 70 pera, wakakora Baibolo lizito kwa nyengo yakujumpha hafu ya ora mu nthowa yakuti mwanalume wankhongono wangalikora yayi nanga ni kwa maminiti ghaŵiri. Kweniso, wakazgoranga mapeji na kulongora malemba, ndipo nyengo yiliyose ghakaŵanga malemba agho wakayowoyanga, uku maso ghake ghakulaŵiska kuchanya, ku chigaŵa chakupambana na uko kukaŵa buku. Ndipo paumaliro, mazgu ghakafumanga mwa munthu uyo maphapu ghake ghakasunkhunyikanga yayi ndipo thupi lake likathutanga yayi, kweni wakayowoyanga mwakwenelera malemba agho wakalongoranga. Nadi, palije chifukwa chakuti munthu wakachita ivi na nkhongono zake, panji kuti vikachitika chifukwa cha nthenda. Awo ŵakaviwona ŵakaviwona kuti chikaŵa chiŵoneskero chakupulikikwa makora cha Mzimu wa Uyo wakayowoya kufuma mu chivwati chakugolera moto. Kulikose uko viŵoneskero nga ni ivi vya mu mboniwoni ya nchimi yachitatu ya Msungwana Harmon vikamanyikwanga, vikapelekanga ukaboni wakukhorweska wakuti mu mboniwoni za nchimi mukaŵa nkhongono zakuluska nkhongono za chilengiwa.

GSAM 237Mboniwoni ya Nchimi ya ku Topsham

GSAM 237.2Pakati pajumpha nyengo yichoko waka kufuma apo ichi chikachitikira, gulu la ŴaAdventist ku Topsham, pafupifupi mamayilo 30 kumpoto na kumafumiro gha dazi kwa Portland, Maine, likati lapulika ivyo Fumu yikachitanga na Msungwana Ellen G. Harmon, likamuchema ku malo agha. Wakazomera nchemo, ndipo uku kukaŵa kuluta kwake kakwamba ku Topsham. Pa nyengo iyo maungano gha ŴaAdventist ghakachitikiranga mu nyumba ya Dada Curtiss. Amai Frances Lunt (awo kale ŵakaŵa Msungwana Frances Howland), ŵa ku Oakland, Cal., ŵakanipa mazgu ghakulondezgapo agha, ghakulembeka pa 19 Janyuwale 1890:—

GSAM 238.1“Ine na mbumba ya adada tikawungananga ku maungano gha Mudumbu Harmon ku Topsham mu 1845, ndipo pa maungano agha wakaŵa na mboniwoni ya nchimi. Yikaŵa nyengo yakwamba kuti timuwone mu mboniwoni ya nchimi. M'bali Curtiss wakaŵa na limoza la Mabaibolo gha mtundu wakale [Baibolo la Mbumba la Teale, la uzito wa mapaundi 18]. Mudumbu Harmon wakatora Baibolo likuru ili pa kabati apo wakaŵa mu mboniwoni ya nchimi, ndipo wakalongoranga malemba apo wakazgoranga peji na peji, uku maso ghake ghakulaŵiska kuchanya, kutali na buku. Malemba agho wakayowoyanga ghakaŵa mazgu ghakusambizga, kukhozga, panji kuchenya. Chinthu chinyake chapadera cha chiŵoneskero cha pa nyengo iyo chikaŵa umo wakakorera buku. Wakalikoranga pa chikufi chake chakujulika, lakugonamira pa ngodya ya madigiri 45, ndipo pakaŵavya munthu munyake uyo wakakwaniska kukora buku lililose pa ngodya yakuyana na iyi kwambura kuti linyerere mu mawoko nyengo yeneyiyo. Kweni Mudumbu Harmon wakakora Baibolo ili pa ngodya iyi kwa maminiti ghanandi, lakukhora nga kuti lamamatira ku woko lake, uku wakwenda mu chipinda kufuma pa munthu munyake kuya pa munyake.”

GSAM 238Ukaboni wa Amai Truesdail

GSAM 238.2Mazgu ghanyake ghakukhwaskana na mboniwoni ya nchimi yeneyiyi ngaku Amai M. C. Truesdail ŵa ku Trenton, Mo., ghakulembeka pa 27 Janyuwale 1891. Ŵakuti:—

GSAM 238.3“Nkhaŵa na vyaka 15 mu 1845, ndipo nkhaŵapo apo Mudumbu Harmon wakiza kakwamba ku Topsham, apo wakaŵa na mboniwoni ya nchimi mu nyumba ya M'bali Curtiss. Wakatola Baibolo likuru la mbumba na kulinyamura mu nthowa yakuti palije munyake uyo wakakwaniska kukora buku pa mawoko mu nthowa yeneyiyo kwambura kuti linyerere nyengo yeneyiyo.

GSAM 238.4“Mudumbu Harmon wakaŵa mu mboniwoni ya nchimi kwa maora ghakujumpha ghaŵiri. Chikaŵa chiŵoneskero chakuzizwiska chomene cha nkhongono za Chiuta kuluska vyose ivyo nkhawonapo, ndipo namuwonapo mu mboniwoni ya nchimi nyengo zakujumpha 12. Nyengo zose izi zikaŵanga nyengo zakuchindika chomene Chiuta na kujisanda, kweni iyi yikajumpha zose. O! Tikathuthumiranga nadi apo Wakuchindikika wa kuchanya wakatisambizganga kwizira mu muteŵeti wake wakulopwa uyu; apo wakatiŵazgiranga malemba ghakupembuzga ndiposo ghakwenelera masuzgo agho tikaŵamo, nga ni Ŵahebere 2:2, 3; Yakobe 5:7, 8; Ŵahebere 10:35, 39; 1 Petrosi 1:7; Luka 12:32-37, pamoza na ghanyake ghanandi. Wakanyamura Baibolo likuru la mbumba pachanya chomene mwakuti nkheneranga kwimilira pa mpando kuti niŵazge apo wakalongoranga. Nkhughanaghana yayi kuti Mudumbu Harmon wakanijumphanga mu utali na mainchesi ghakujumpha ghaŵiri.”

GSAM 239.1Viŵoneskero vya mtundu uwu vikakhorweska awo ŵakaŵa na mtima wakugomezgeka kuti nkhongono zakuluska za munthu ndizo zikalongozganga muteŵeti wakujiyuyura uyu. Ndipo nchemo zikafumanga mu vigaŵa vyakupambanapambana vya New England kuti wize na kupeleka ukaboni wake wa ulongozgi.

GSAM 239Ntchito ya Mawoko Nkhwananga

GSAM 239.2Pakati pajumpha nyengo yichoko waka, Msungwana Harmon wakalangulika mu mboniwoni ya nchimi kuti walute ku Paris, Maine, uko kukaŵa ŵanthu awo ŵakagomezganga kuti kugwira ntchito ya mawoko nkhwananga. Mulara Stephens, wa ku Woodstock, Maine, ndiyo wakaŵa mulongozgi wa chisambizgo chautesi ichi, ndipo wakakhwaskanga chomene maghanoghano gha ŵanyake. Kale wakaŵa mupharazgi wa mpingo wa Methodist, ndipo ŵanthu ŵakamuwonanga kuti ni Mkhristu wakujiyuyura na wakugomezgeka. Ŵanandi ŵakamugomezganga chifukwa cha mwamphu wake pa unenesko na kakhaliro kake ako kakawonekanga katuŵa, mwakuti ŵanyake ŵakagomezganga kuti wakalongozgekanga mwapadera na Chiuta. Fumu yikapa Msungwana Harmon mazgu ghakumuchenya. Iyo wakayowoya kuti Stephens wakasuskanga mazgu gha Chiuta apo wakalekanga ntchito, apo wakachichizganga ŵanyake kupokera visambizgo vyake vyautesi, ndiposo apo wakasuskanga mwankhongono wose awo ŵakavipokeranga yayi. Wakakana maukaboni ghose agho Fumu yikapeleka kuti yimukhorweske vya ubudi wake, ndipo wakakana kuzomera mauheni ghake. Wakalondezganga waka ivyo vikamwiziranga mu mtima, ndipo wakendanga maulendo ghakuvuska, pa mitunda yitali, uko ŵanthu ŵakamutukanga waka, ndipo wakawonanga kuti mu vyose ivi wakasuzgikiranga Khristu. Wakaleka kughanaghana makora na kupima vinthu mwamahara.

GSAM 239.3Pa nkhani ya ukaboni wa ulongozgi wa Msungwana Harmon na ivyo vikachitika paumaliro, nizunurenge mazgu gha mu kalata iyo nkhapokera kufuma kwa Amai M. C. Truesdail, awo pa nyengo iyo ŵakakhalanga ku Paris, Maine. Pamanyuma pa kulongosora vinthu vinyake ivyo vikukolerana na ivyo vyayowoyeka pachanya apa, ŵakuti:—

GSAM 240.1“Wose ŵakazomera mauheni ghawo kupaturako mulongozgi wawo Jesse Stephens. Mudumbu Harmon wakamuchenjezga kuti usange walekenge kujiyuyura na kuzomera ubudi wake, umoyo wake umalenge sonosono. Wose ŵakapulikiska kuti uwu ukaŵa uchimi wakuti mu nthowa yinyake wazamujikoma.”

GSAM 240.2Ivi ndivyo vikachitika paumaliro pa nkhani yake:—

GSAM 240.3“Pamanyuma pakuti ŵalondezgi ŵake ŵachoko ŵamuleka, wakaŵa na chitima chikuru, ndipo pakati pajumpha nyengo yichoko waka wakafuntha, na kukana kurya chilichose chakuphikika na ŵanthu ŵaheni. Wakaŵa wandapulike kuti nawelera kufuma ku Massachusetts apo nkhamutolera chakurya cha muhanya. Wakafumba, uku wakufumiska woko lake lakuwonda chomene pa kabowo kachoko ka windo, kuti, ‘Kasi ni Chiuta uyo wamutumani na ichi, Mudumbu Marion?’ Wakati wawona kuti nkhazgora mwakukayika, wakakana kuryako. Kukhala kwake kwakuchitiska chitima, wakujalirika mu chipinda chichoko pa nyumba ya mubali wake (uyo wakaŵa wambura kupulikana), kukanikumbuska chenjezgo ilo likatumika kwa iyo kufuma kuchanya na lusungu lukuru, kweni ilo wakakana mwamtafu. Pakati pajumpha mazuŵa ghaŵiri kufuma apo nkhamwendera mwachitima nthena, ŵakamutolera ku mbumba yake. Kwenekuko, pakati pajumpha nyengo yichoko waka, wakajikoma, wakati wapanga chingwe na vyakudika vya pa bedi lake.”2

GSAM 240Uchimi Wafiskika

GSAM 240.4Mu chihanya cha 1845, Msungwana Harmon wakaluta ku Massachusetts chifukwa cha nchemo ya Otis Nichols, ndipo mudumbu wake Sarah wakaluta nayo. Ŵakakhalanga na mbumba ya Dada Nichols. Iyo na muwoli wake ŵakendanga na ngolo yawo na kuŵatolera ku malo ghakupambanapambana kukachita maungano, uko Msungwana Harmon wakapelekanga maukaboni ghake gha ulongozgi. Mu nthowa iyi wakakwaniska kuluta ku Boston, Roxbury, na Carver. Pa nyengo yakuti ŵaluta kachiŵiri ku Boston, Mass., pakachitika chinthu chakukondweska chomene.

GSAM 240.5Mu Boston na malo ghapafupi mukaŵa gulu la ŵanthu ŵakutalulira pa chisopa awo nawo ŵakagomezganga kuti kugwira ntchito nkhwananga. Uthenga wawo ukuru ukaŵa wakuti, ‘Guliskani ivyo muli navyo, ndipo mupeleke vyawanangwa ku ŵakavu.’ Ŵakayowoyanga kuti ŵakaŵa mu chaka cha wanangwa, kuti charu chikwenera kupumura, ndiposo kuti ŵakavu ŵakwenera kovwirika kwambura kugwira ntchito. Sargent, Robbins, na ŵanyake ŵakaŵa ŵalongozgi. Ŵakasuskanga mboniwoni za nchimi kuti zikafumanga kwa Dyabulosi, chifukwa visambizgo vyawo vyautesi vikavumbulika. Ŵakaŵachitiranga mwankhaza wose awo ŵakagomezganga nga ndiwo yayi.

GSAM 241.1Apo Msungwana Harmon na mudumbu wake ŵakaŵa ŵalendo mu nyumba ya Dada Nichols, Sargent na Robbins ŵakafuma ku Boston kuti ŵapemphe wovwiri kwa iyo, ndipo ŵakati ŵiza kuzakamuwona na kugona kunyumba kwake. Dada Nichols ŵakazgora kuti ŵakakondwa kuti ŵiza, chifukwa ŵasungwana Sarah na Ellen Harmon ŵakaŵa mu nyumba, ndipo ŵakakhumbanga kuti ŵamanyane nawo. Nyengo yeneyiyo ŵakasintha maghanoghano, ndipo ŵakakana kunjira mu nyumba nangauli ŵakaŵaŵeyelera. Dada Nichols ŵakafumba usange Ellen wangafotokoza uthenga wake ku Boston, ndiposo usange ŵangapulika na kweruzga pamanyuma. Ŵakati, ‘Enya, zani ku Boston pa Sabata lakulondezgapo [ŵakang'anamuranga zuŵa lakwamba la sabata, pakuti ŵakaŵa ŵandapokere unenesko wa Sabata]; tikukhumba kupika mwaŵi wa kumupulika.’

GSAM 241.2Dada Nichols ŵakanilongosolera ivi mu nyumba yawo ku Dorchester mu 1858. Ŵakati ŵakanozga vyose kuti ŵalute ku Boston pa mulenji wa Sabata na ngolo yawo, kukatolera Msungwana Harmon ku ungano uwo ŵakapangana. Mise yira, pa nyengo ya malurombo gha mbumba, iyo wakanjira mu mboniwoni ya nchimi. Wakati wafumamo, wakati, ‘M'bali Nichols, ine nilutenge ku Boston yayi namachero; Fumu yanilongora kuti nkhwenera kuluta ku Randolph. Yili na mulimo wakuti nkhagwire kwenekuko.’ Dada Nichols ŵakachindikanga chomene mazgu ghawo. Ŵakalayizga kuti ŵakamutolerenge ku Boston zuŵa lakulondezgapo, ndipo ŵakafumba mwakufipa mtima kuti, ‘Kasi nichitechi na mazgu agho nkhalayizga kwa Sargent na Robbins?’ Msungwana Harmon wakati, ‘Kweneko kulekani, Fumu yanituma kuti nilute ku nthowa yinyake.’ Dada Nichols ŵakati, ‘Chabwino, ine nkhupulikiska yayi.’ Msungwana Harmon wakati, ‘Fumu yanilongora kuti tizamupulikiska para tafika kwenekuko.’ Dada Nichols ŵakati, ‘Chabwino, palije nthowa yakuti mufikireko usange ise taleka kumutolerani, kweni nkhumanya yayi umo nilongosolerenge nkhani iyi ku ŵabali ku Boston.’

GSAM 241.2Dada Nichols ŵakanilongosoleranso kuti ‘Mu mboniwoni ya nchimi, Mudumbu Harmon wakawona upusikizgi wawo, kuti ku Boston kuzamuŵavya ungano pa Sabata, kuti Sargent, Robbins, na ŵanyake ŵakususka ŵamuwungana na gulu likuru ku Randolph (mamayilo 13 kufuma ku Boston) pa Sabata. Ndipo ise tikeneranga kukakumana na ŵakususka ku Randolph, pa ungano wawo wa pa Sabata, ndipo kwenekuko iyo wazamupika uthenga wakuti waŵapelekere, uwo uzamukhorweska ŵakugomezgeka, awo ŵalije sankho, usange mboniwoni zake za nchimi zikafumanga kwa Fumu panji kwa Satana.’ M'malo mwa kuluta ku Boston na kufumako kuluta ku Randolph, ulendo wa mamayilo 22, ŵakaluta waka ku Randolph, ndipo ŵakafika pafupifupi pa nyengo ya ungano. Kwenekuko ŵakasangako ŵanthu ŵeneŵawo awo ŵakapangana kuti ŵakumane nawo ku Boston. Penepapo Dada Nichols ŵakati, ‘Sono napulikiska.’

GSAM 242.1Kuyezga kwa Sargent na Robbins kugega ukaboni wa ulongozgi wa Msungwana Harmon, ndiposo umo iyo wakalongozgekera kuti wakumane nawo, vikakhwaska chomene maghanoghano gha ŵanji awo ŵakaŵapo. Pa nkhani ya ungano weneko, nizunurenge ivyo Dada Nichols ŵakalongosora:—

GSAM 242Vimanyikwiro Vyakuzizwiska

GSAM 242.2“Mudumbu Ellen wakatoleka mu mboniwoni ya nchimi pamoza na vimanyikwiro vyachilendo, ndipo wakalutilira kuyowoya mu mboniwoni na mazgu ghakupulikikwa makora na wose awo ŵakaŵapo, m'paka pafupi na kunjira kwa dazi. Sargent, Robbins, na French ŵakakwiya chomene na kutimbanizgika kupulika Mudumbu Ellen wakuyowoya mu mboniwoni, iyo ŵakati njakufuma kwa Dyabulosi; ŵakagwiliskira ntchito nkhongono zawo zose zakukopa ŵanthu na za thupi kuti ŵaparanye ivyo mboniwoni iyi yikachitanga pa ŵanthu. Ŵakimbiranga lumoza na mazgu ghakuru chomene, ndipo pamanyuma ŵakasinthananga kuyowoya na kuŵazga Baibolo na mazgu ghakuru, kuti Ellen waleke kupulikikwa, m'paka nkhongono zawo zikamara, ndipo mawoko ghawo ghakatenthemera mwakuti ŵakatondeka kuŵazga Baibolo. Kweni pakati pa chimfulumundu na chiwawa chose ichi, mazgu gha Ellen ghakupulikikwa makora na ghakuthwa, apo wakayowoyanga mu mboniwoni, ghakapulikikwanga makora na wose awo ŵakaŵapo. Ŵanalume aŵa ŵakalutilira kususka chikuru ŵachali na nkhongono zakuyowoya na kwimba, nangauli ŵanyake mwa ŵabwezi ŵawo ŵakaŵachenya na kuŵapempha kuti ŵaleke. Kweni Robbins wakati, ‘Mwasindamira chikozgo: mukusopa mwana wa ng'ombe wagolide.’

GSAM 243.1“A Thayer, mwenecho wa nyumba, ŵakakhorwa mwakukwana yayi kuti mboniwoni yake yikafuma kwa Dyabulosi, nga umo Robbins wakayowoyera. Ŵakakhumbanga kuti yiyezgeke mu nthowa yinyake. Ŵakapulika kuti mboniwoni zakufuma ku nkhongono za Satana zikamalanga para Baibolo lajulikira na kuŵikika pa munthu uyo wali mu mboniwoni. Ntheura ŵakafumba Sargent usange wangayiyezga mu nthowa iyi, kweni iyo wakakana. Penepapo A Thayer ŵakatora Baibolo la mbumba likuru na lizito, la mapepala ghakupindika kuŵa vigaŵa vinayi, ilo likaŵa pa thebulu ndipo likagwiliskikanga ntchito viŵi yayi. Ŵakalijura na kuliŵika lakujulika pa chifuŵa cha Ellen apo wakaŵa mu mboniwoni, pakuti pa nyengo iyo wakayegamira chakumanyuma ku chimati mu ngodya ya chipinda. Baibolo lati laŵikika pa iyo, nyengo yeneyiyo wakimilira na kuluta pakati pa chipinda, wakolera Baibolo lakujulika mu woko limoza, wakalisumphuska pachanya uko woko lake likafikanga, ndipo maso ghake ghakulaŵiska kuchanya nyengo yose, wakayowoya mwantchindi kuti, ‘Ukaboni wakufunyilirika wakufuma kwa Chiuta,’ panji mazgu gha ng'anamuro lenelili. Ndipo apo wakakolera Baibolo mu woko limoza lakunyoloskeka, maso ghake ghakulaŵiska kuchanya, ku Baibolo chara, wakalutilira kwa nyengo yitali kung'anamura mapeji na woko linyake, kuŵika munwe pa malemba ghanyake, na kuyowoya mazgu ghake mwakwenelera na mazgu gha ntchindi. Ŵanandi awo ŵakaŵapo ŵakalaŵiskanga malemba agho wakalongoranga na munwe kuti ŵawone usange wakayowoyanga mwakwenelera, pakuti pa nyengo yeneyiyo maso ghake ghakalaŵiskanga kuchanya. Malemba ghanyake agho wakazunura ghakaŵa vya cheruzgo pa ŵaheni na ŵakuyuyura Chiuta; ndipo ghanyake ghakaŵa machenjezgo na ulongozgi wakukhwaskana na umo tikaŵira pa nyengo iyo.

GSAM 243Mboniwoni Yake ya Nchimi Yitali Kuluska Zose, Yakujumpha Maora 6

GSAM 243.2“Wakakhala nthena nyengo yose ya mise m'paka dazi likaŵa pafupi kunjira, ndipo wakafuma mu mboniwoni. Apo Ellen wakimilira mu mboniwoni, wakolera Baibolo lizito lakujulika mu woko lake na kwenda mu chipinda, wakuyowoya malemba gha mu Baibolo, Sargent, Robbins, na French ŵakakhala chete. Pa nyengo yose yakukhalako ŵakafipa mtima, pamoza na ŵanyake ŵanandi; kweni ŵakajara maso ghawo na kulimbikira kubisa umo ŵakapulikiranga, kwambura kuzomerezga kanthu.”3

GSAM 244Nthengwa ya Namwali Harmon

GSAM 244.1Pa Ogasiti 30, 1846, Namwali E. G. Harmon na Mulara James White ŵakatorana, ndipo ŵakateŵeteranga lumoza kuti uthenga ulute panthazi. Mu chaka cha 1847 milimo yawo yikaŵa chomene ku Maine na Massachusetts.

GSAM 244.2Pa Sabata lakwamba mu Epulero, Amai White ŵakapika mboniwoni ya nchimi yakukondweska chomene ku nyumba ya Stockbridge Howland ku Topsham, uko pa nyengo iyo maungano ghakachitikiranga kanandi. Mboniwoni iyi ndiyo yazunulika mu buku la Malemba Ghakwambilira, umo wakawona chihema chakupatulika na viŵiya vyake, nyengo ya suzgo, ŵatuŵa ŵakuchimbira kufuma mu misumba, ŵaheni ŵakuŵazingilizga, kuthaskika kwawo pa mazgu gha Chiuta, chaka cha wanangwa, kwiza kwa Fumu mu galeta la mabingu, na vinyake. Tingachita makora kuwona vinyake ivyo wakachita apo wakaŵa mu mboniwoni iyi.

GSAM 244Mabaibolo Ghanandi Ghakagwiliskika Ntchito mu Mboniwoni ya Nchimi

GSAM 244.3Amai Frances Lunt (mwana mwanakazi wa S. Howland), pa Janyuwale 19, 1890, ŵakati kwa ine:

GSAM 244.3“Mumphepete mwa chipinda umo maungano ghakachitikiranga mukaŵa thebulu ilo likaŵa na mabuku ghanandi gha mitundu yakupambanapambana, ndipo pakati pawo pakaŵa Mabaibolo ghanandi gha msinkhu wakuzgoŵereka. Apo ŵakaŵa mu mboniwoni ya nchimi, Amai White ŵakimilira, ŵakaluta ku thebulu, ŵakatora Baibolo kwambura kukhwaska buku linyake. Ŵakalikolera lakujulika pachanya pa mutu wawo na woko la mazere, ndipo munwe wakulongolera wa woko la malyero ukalongoranga lemba ilo ŵakayowoyanga apo ŵakimilira panthazi pa munthu uyo likamukhwaskanga. Ndipo ŵakaŵika buku lakujulika ili pa chifuŵa cha munthu uyo ŵakayowoyera lemba ilo. Ŵakati ŵawelera ku thebulu, ŵakatora Baibolo linyake, ndipo mu nthowa yeneyiyo ŵakayowoya lemba linyake na kuŵika Baibolo lakujulika pa chifuŵa cha munthu uyo ŵakayowoyanga nayo. Ŵakachita ichi ku ŵanthu pafupifupi 6; ndipo pamanyuma ŵakakhala pa chitengo mwakuzika na mwakwenelera, maso ghawo ghakulaŵiska kuchanya nyengo yose, ku buku chara.”

GSAM 245.1Pakuyowoya za ichi, Amai Truesdail ŵakuti:

GSAM 245.1“Nkhaŵapo [Epulero, 1847] apo Mudumbu White ŵakaluta ku thebulu na kutora Baibolo limoza pamanyuma pa linyake pakati pa mabuku agho ghakaŵa pa thebulu, na kuŵika Baibolo pa chifuŵa cha munthu uyo ŵakaŵa nayo na lemba. Ŵakachitanga ichi apo maso ghawo ghakalaŵiskanga kuchanya ku mtambo. Pa nyengo iyi ŵakakolera Baibolo pachanya pa mutu wawo apo ŵakayowoyanga na ine; ndipo pamanyuma ŵakaliŵika pa chifuŵa chane. Lemba ilo ŵakanipa likaŵa 2 Ŵakorinte 6:17.”4

GSAM 245.2Mu kalata ya Amai Frances Lunt, ŵakuzunura mazina gha ŵanthu ŵatatu awo ŵakaŵapo pa nyengo iyi, awo Mabaibolo ghakaŵikika pa iwo apo Amai White ŵakayowoyanga nawo za lemba la waliyose, ndipo pakati pa mazina agha pakaŵa la Amai Truesdail.

GSAM 245Mulimo Wakwamba Ukaŵa Pakati pa Ŵakugomezga Kwiza kwa Khristu

GSAM 245.3Mulimo wa Namwali Harmon, pasi pa ulongozgi wa chawanangwa cha uchimi, kufuma mu Janyuwale, 1845, m'paka nyengo ya kuphuka kwa vyakumera mu 1846, pafupifupi myezi 18, ukaŵa pakati pa ‘ŵakugomezga’ kuti Khristu wali pafupi kwiza, awo wakawungananga nawo kale. Pamanyuma pa kumara kwa mazuŵa 2300 (Okutobala 22, 1844), pambere chifukwa cha kukhuŵara kwawo na mtundu wa chakuchitika icho chikachitika pa nyengo iyo vindapulikikwe, pakaŵa ngozi yakuti ŵakugomezga ŵapuluskike na maghanoghano ghakubudika, panji ŵalekerethu vyose ivyo ŵakakumana navyo kale. Uthenga wake ukaŵa kwa ŵanthu aŵa: ‘Gulu ilo likaŵako kale likaŵa la Chiuta. Koleskani chipulikano chinu. Fumu yichali na mulimo wa ŵanthu ŵake. Sambirani Baibolo. Sandani mazgu, ndipo musangenge ungweru.’

GSAM 245.4Ulongozgi uwu ukukolerana na ndondomeko ya Fumu. Khumbo lake laŵa nyengo zose lakuti mauthenga ghake ghapadera ku ŵanthu ŵake ghafume mu mazgu ghake pa nyengo yake, ndipo chawanangwa cha uchimi chikwiza ‘chachiŵiri,’ kuti chikhozge na kuzenga ŵakugomezga.

GSAM 246.1Chiŵerezgero chakuwoneka makora cha fundo iyi chikusangika mu nkhani ya Koreneliyo, nga umo yalembekera mu Milimo ya Ŵapositole. Mungelo wa Chiuta wakawonekera kwa iyo na kumupa mboniwoni ya nchimi mu nyumba yake. Mungelo uyu wakamanyanga makora unenesko wa makani ghawemi, ndipo wakatenge wasambizgenge Koreneliyo; kweni wakatumika kuzakateŵetera munthu uyo wakaŵa muhaliri wa chiponosko mwa kumupa Koreneliyo mboniwoni. Wakamusimikizgira kuti kulomba na kujipeleka kwake vikapokelereka na Fumu. Wakamupharazgira makani ghawemi yayi, kweni wakamuphalira waka kuti watume kukachema Petrosi, uyo wakakhalanga na Simoni, wakusuka vikumba, ku Yopa. Petrosi wakiza, ndipo kufuma mu Malemba wakapharazgira Koreneliyo makani ghawemi gha Khristu.

GSAM 246Malo gha Chawanangwa cha Uchimi

GSAM 246.2Apa tingachita makora kuwona ndondomeko ya kuwonekera kwa vyawanangwa, nga umo Fumu yayilongolera mu mazgu ghake. Paulosi wakuyowoya za ichi mu kalata yake ku Ŵakorinte, umo wakuti, “Chiuta wali kuŵika ŵanyake mu mpingo, ŵakwamba ŵapositole, ŵachiŵiri nchimi.”5

GSAM 246.3Para tikulaŵiska mazgu gha mpositole ghakukhwaskana na kukolerana kwa vyawanangwa ivi mu mulimo wa makani ghawemi, tikuwona nyengo yeneyiyo chifukwa icho ndondomeko iyi yikulondezgekera. Pakuyaniska vyawanangwa ivi, Paulosi wakuti: “Ntheura malulimi ntchimanyikwiro ku awo ŵakugomezga chara, kweni ku awo ŵambura kugomezga; kweni kuchima nkhwa awo ŵambura kugomezga chara, kweni nkhwa awo ŵakugomezga.”6 Ndondomeko ya Fumu njakuti mauthenga ghake ghapadera ku charu ghafumenge mu mazgu ghake; ntheura yikuchiska ŵanthu kusanda Malemba, na kuluta nga mbapositole, ŵanyamura mauthenga gha Fumu mu mitima yawo, kughapharazga kufuma mu Baibolo, ilo lakazizipizga viyezgo vya nyengo zose. Apo ŵanthu ŵakwamba kugomezga, chawanangwa cha uchimi chikwiza ‘chachiŵiri,’ kuchita chigaŵa chake “kuti ŵatuŵa ŵafiskike, kuti mulimo wa uteŵeti uchitike, kuti thupi la Khristu lizengeke.”7

Notes

  1. Ŵahebere 10:32, 33. ↩
  2. Kufuma mu kalata ya Amai M. C. Truesdail, 27 Janyuwale 1891. ↩
  3. Vyawanangwa vya Mzimu, Buku 2, p. 79 ↩
  4. Kalata ya Amai M. C. Truesdail, Janyuwale 27, 1891. ↩
  5. 1 Ŵakorinte 12:28. ↩
  6. 1 Ŵakorinte 14:22. ↩
  7. Ŵaefeso 4:12. ↩

Note

Back