Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
26 / 31
26 / 31

Cipaturo 23 — Mabungwe gha Umoyo

John Norton Loughborough

GSAM 358.1“WAKUTEMWEKA, kuruska vyose nkhukhumba kuti usakatenge na kuŵa na umoyo uwemi, umo mzimu wako ukusakatira.”1

GSAM 358.2Pa Sabata, Juni 6, 1863, Mulara White na muwoli wake ŵakaŵapo pa ungano wa mu mahema uwo Ŵalara Cornell na Lawrence ŵakachitiska ku Otsego, Mich. Kwenekura Amai White ŵakapika mboniwoni ya nchimi iyo yikaŵalongora nkhani ya kusintha kwa umoyo. Kufuma pa nyengo iyo, nkhani zakukhwaskana na umoyo na kukhala na umoyo uwemi zikasindikizgikanga mu Kusanda na Mupharazgi, ndipo iwo ŵakamba kulemba ivyo vikaŵavumbulika vyakukhwaskana na umoyo. Vinyake mwa vinthu ivi vikasangika mu Ukaboni wa ulongozgi Nambara 11, ndiposo mu buku lakuti Umo Tingakhalira na Umoyo.

GSAM 358.3Nkhani ya kukhala na umoyo uwemi na umo yikukolerana na kukura kwa thupi, maghanoghano, na umoyo wauzimu yikalongosoreka chomene ku ŵanthu. Mu Kusanda na Mupharazgi ya Okutobala 25, 1864, Mulara J. N. Andrews ŵakapeleka masachizgo ghakuzirwa ghakulondezgapo pa nkhani iyi:—

GSAM 358J. N. Andrews pa Kukhala na Umoyo Uwemi

GSAM 358.4“Kuleka chakurya chilichose chakupweteka thupi, na kukhala umoyo wakujikora mwakulongozgeka na chisambizgo chiwemi ndiposo njuŵi panthazi pa Chiuta, ni vinyake mwa vinthu vyakukhumbikwa chomene kuti tiŵe na umoyo uwemi. Mathupi ghithu ni mathempele gha Mzimu Utuŵa. Kuti timuchindike nadi mu mathupi ghithu nga umo tikumuchindikira mu mizimu yithu, ntchakukhumbikwa nadi kuti nkhongono zose za mathupi ghithu ziŵe zakukhora! Tiwonge Chiuta kuti nkhani iyi sono yikulongosoreka mwapadera ku ŵanthu ŵithu. Umoyo uwemi na nkhongono ni vinyake mwa vinthu vyakuzirwa chomene kwa ise, ndipo ni vyakukhumbikwa chomene kwa awo ŵazamuwona vyakuchitika vikuru vya mu nyengo ya suzgo.”

GSAM 359.1Nkhani ya kusungilira umoyo kuyana na Baibolo na kujikora kwa Ŵakhristu yikasambizgikanga mu nkhani za mu Kusanda na Mupharazgi kweniso na ŵateŵeti ŵithu.

GSAM 359.2Pa Ungano Ukuru, Meyi 20, 1866, ulongozgi wakulondezgapo ukapelekeka kwizira mwa Amai White (ulongozgi wenewuwu ukusangikaso mu Ukaboni wa ulongozgi Nambara 11):—

GSAM 359Bungwe la Umoyo Likwenera Kukhazikiskika

GSAM 359.3“Nkhalongoreka kuti tikwenera kunozga nyumba ya ŵakusuzgika na ulwari, ndiposo ya awo ŵakukhumba kusambira umo ŵangapwelelerera mathupi ghawo kuti ŵaleke kulwara....

GSAM 359.4“Para ŵambura kupulikana ŵizenge ku bungwe lakuchizga matenda makora, ilo likulongozgeka na ŵadokotala ŵasungi ŵa Sabata, ŵazamukhwaskika na unenesko mwakudunjika. Para ŵaŵamanya ŵanthu ŵithu na chipulikano chithu cheneko, maghanoghano ghawo ghakutisuska ghazamumara, ndipo ŵazamwamba kutiwona makora. Pakuti ŵaŵikika nthena apo unenesko ungaŵakhwaska, ŵanyake ŵazamupokera kupumuzgika ku maulwari gha thupi pera yayi, kweniso ŵazamusanga munkhwala wakuchizga mizimu yawo iyo njakulwara na kwananga.

GSAM 359Ivyo Vikayowoyekerathu vya Vyakufumapo

GSAM 359.5“Para umoyo wa ŵalwari ukwamba kuŵa uwemi chifukwa cha kuŵachizga mwavinjeru, ndipo ŵakwamba kukondwa na umoyo, ŵakuŵagomezga awo ŵaŵawovwira kuti ŵachire. Mitima yawo yikuzura na kuwonga, ndipo mbuto yiwemi ya unenesko yizamusanga malo mwenemumo mwaluŵiro, ndipo mu ŵanyake yizamupwelelereka, kumera, na kupambika vipambi vyakuchindika Chiuta. Mzimu umoza wakuzirwa wanthena uwo wapona uzamuŵa wakuzirwa kuruska chuma chose chakukhumbikwa pakukhazikiska bungwe lanthena....

GSAM 359.6“Ŵanyake awo ŵazamufumako ŵachizgika, panji ŵawovwirika chomene, ŵazamuŵa nthowa yakumanyiskira chipulikano chithu mu malo ghaphya, na kutumphuska ndembera ya unenesko uko mphanyi chikaŵa chambura machitiko kunjirako usange maghanoghano ghakutisuska ghakaŵa kuti ghandawuskikeko dankha mu mitima yawo chifukwa cha kukhala pakati pa ŵanthu ŵithu kuti ŵasange umoyo uwemi.”

GSAM 360.1Ŵanthu ŵithu awo ŵakawungana ŵakazomerezga wose pakuvota kuti, mwaluŵiro umo vingachitikira, bungwe la umoyo lijulike mu Battle Creek panji pafupi na msumba uwu, ndipo mulimo wake wa kuchizga ulongozgekenge na Dokotala H. S. Lay. Padera pa masambiro ghake ghakwambilira gha udokotala, iyo wakakhala ku chipatala chakuchizgira na maji ku chigaŵa cha kumafumiro gha dazi kwa chaka chakujumpha chimoza, kuti wasambire nthowa zakuchizgira matenda na maji.

GSAM 360Malo gha Chipatala Chakusungilira Umoyo Ghagurika

GSAM 360.2Kukhazikiska bungwe lanthena pa nyengo iyo kukawonekanga kuŵa mulimo ukuru; ndipo ukaboni wa ulongozgi uwu wakukhozga wakukhwaskana na ivyo vizamufumapo uŵavyenge, mphanyi pakajumpha nyengo pambere mulimo undambe. Kweni mulimo ukachedwa yayi. Pakati pajumpha mazuŵa ghachoko waka kufuma apo ungano ukamalira, nyumba yikuru yakukhalamo ya Mweruzgi Graves, pamoza na malo gha maekala 8, ivyo vikaŵa chikaya chake chakutowa ku chigaŵa cha kumanjiliro gha dazi cha Battle Creek, vikagulika. Nyengo yeneyiyo, ŵakasazgako nyumba yinyake ya chigaŵa cha pasi na cha muchanya, yakulumikizgana na nyumba iyi, kuti muŵe vipinda vyakugezeramo. Mu nyumba izi mukajulika Bungwe la Kusintha kwa Umoyo.

GSAM 360.3Mu Kusanda na Mupharazgi ya Juni 19, 1866, mukapelekeka nchemo yakwamba ku ŵanthu wose kuti ŵagure vigaŵa vya umweneko wa bungwe. Mu kope lenelili la nyuzipepara mukayowoyeka kuti mipingo ya ku Battle Creek, Mich., na Olcott, N.Y., yikaŵa kuti yalayizga kale kugura vigaŵa vya ndalama zakukwana $2,625, panji vigaŵa 105 vya $25 chilichose. Pakuti mu chigaŵa cha Michigan mukaŵavya dango ilo likazomerezganga kukhazikiska wupu wakulongozga mabungwe gha umoyo, katundu uyu wakasungika dankha na ŵakumwimilira, m'paka wupu wakuzomerezgeka na dango ungakhazikiskika.

GSAM 360Magazini ya Umoyo Yambika

GSAM 360.4Pa Ogasiti 1, ŵalongozgi ŵakambaso kusindikizga magazini ya mwezi uliwose yakukhwaskana na umoyo, ya mapeji 16 na chikuto. Yikachemekanga Musinthi wa Umoyo. Magazini iyi yikulutilira kusindikizgika m'paka sono, na zina lakuti Umoyo Uwemi, ndipo sono ndiyo magazini yakudangilira pa nkhani za umoyo pa charu chose. Magazini iyi yikalongosoranga fundo za umoyo na kujikora pera yayi, kweniso yikaŵa nthowa yakumanyiskira bungwe la umoyo, ilo likajulika mwandondomeko kupokera ŵalwari na ŵakukhala ŵakulipira pa Seputembala 5, 1866. Ntheura bungwe likaŵa kuti lagurika, lapika vyakukhumbikwa, ndipo likugwira ntchito pambere miyezi yinayi yindakwane kufuma apo nkhani iyi yikayowoyekera kakwamba ku ŵanthu ŵithu; ndipo ndalama zakukwana $11,000 zikalayizgika pakugura vigaŵa vya umweneko, izo zinandi zikaŵa kuti zalipirika kale.

GSAM 361Wupu wa Vyachipatala Wakhazikiskika

GSAM 361.1Mu nyengo yakuzizima ya 1866-67, ŵakupanga malango ŵa Michigan ŵakazomerezga dango ilo likapeleka mwaŵi wakukhazikiska wupu wakulongozga bungwe la umoyo. Pa Meyi 17, 1867, chinthu ichi chikachitika, malango gha wupu ghakazomerezgeka, ndipo malo na nyumba kweniso katundu munyake vikapelekeka ku ŵakuwonelera awo ŵakasankhika mwakwenelera. Ndalama zose izo ŵanthu ŵakalayizga pakugura vigaŵa vya umweneko kufika pa zuŵa ilo zikaŵa $26,100; ndipo mwa izi $18,264.87 zikaŵa kuti zalipirika. Bungwe likaŵa na gulu la ŵadokotala na ŵakovwira ŵaluso, ndipo nyumba zikakhala pachoko kuzura na ŵalwari. Ŵanyake mwa ŵalwari aŵa ŵakaŵa kuti ŵapokera kale chipulikano chithu, ŵakati ŵatisambira ise pakuŵa gulu la ŵanthu ndiposo kusambira unenesko pamanyuma pa kwiza ku bungwe.

GSAM 361Vyakuvwara Vyakovwira Umoyo

GSAM 361.2Mu nyengo zose na mu vyaru vyose, mtima wakawiro ukukhwaskika luŵiro na charu, na kujikuzga kwake chifukwa cha vinthu vya umoyo uno, vyauchindere vyake na mitheto yake ya kavwariro. Chaka cha 1863, mu charu chithu, apo Amai White ŵakalongoreka nkhani ya umoyo na kavwariro, nacho chikaŵa nthena. Ichi chikuwoneka mu kutemweska kwa ŵanakazi kulondezga mutheto wakutchuka wa kuvwara vizingo vyakukuzgira vyakuvwara. Vizingo ivi vikaŵa vikuru mwakuti ŵanandi ŵakawonekanga nga ŵakwenda mu baluni iyo chigaŵa chake cha muchanya chili kusi. Pa nyengo yeneyiyi pakizaso mitheto yinyake yiŵiri yakujumphizga pa kavwariro, iyo yikapangiska kudumbiskana kukuru. Kuyowoya mwakudumura vya mitheto iyi kungawovwira muŵazgi kupulikiska makora ukaboni wa ulongozgi uwo Amai White ŵakapeleka pa nkhani ya kavwariro, uwo ukusangika mu ukaboni ku Mpingo, Nambara 10.

GSAM 362Kujumphizga pa Kavwariro Kwakanizgika

GSAM 362.1Mutheto wakwamba wakujumphizga ukaŵa wa kuvwara vyakuvwara ivyo vikaŵa na salu yitali yakuguza pasi kumanyuma, yakwamba pa mainchi 10 kufika pa hafu ya yadi panji kujumpha, kuyana na umo wakuvwara wakhumbira. Kanandi salu iyi ŵakayilekanga kuti yiguzikenge pasi, ndipo ŵanalume ŵakachemanga vyakuvwara ivi kuti ‘viphyelero vya misewu.’ Mutheto wachiŵiri wakujumphizga ukaŵa wakupambana chomene na uwu, ndipo ukaŵa wa kavwariro kakuyana chomene na ka ŵanalume umo vingachitikira. Mutheto uwu ukalondezgeka na awo ŵakalondezganga Mwali Bloomer, ndipo chifukwa cha ichi ukachemekanga ‘chakuvwara cha Bloomer.’ Paumaliro zina likasinthika kuŵa ‘Chakuvwara cha ku America.’ Awo ŵakakhozgeranga chakuvwara ichi ŵakachitiskanga maungano mu malo ghakupambanapambana, ndipo ŵadumbu ŵithu ŵanandi ŵakakhumbanga kuchivwara. Ŵanyake ŵakachivwaranga nadi.

GSAM 362Ukaboni wa Ulongozgi pa Nkhani ya Kavwariro

GSAM 362.2Pa nkhani ya ivyo Amai White ŵakalongoreka vyakukhwaskana na kavwariro, nizunurenge ndime zichoko kufuma mu Ukaboni wa ulongozgi Nambara 11:—

GSAM 362.3“Ŵanthu ŵakugomezgeka ŵa Chiuta mbungweru wa charu ndipo ni mchere wa charu, ndipo nyengo zose ŵakwenera kukumbuka kuti umo ŵakukhwaskira ŵanyawo nkhwakuzirwa. Usange ŵangaleka chakuvwara chitali chomene na kwamba kuvwara chifupi chomene, ŵangananga chomene nkhongono zawo zakukopa ŵanthu ku uwemi. Ŵambura kupulikana, awo ŵanthu ŵa Chiuta ŵali na mulimo wa kuŵawovwira na kuyezga kuŵatolera ku Mwana wa Mberere wa Chiuta, ŵangatinkha kavwariro aka. Vyakuvwara vya ŵanakazi vinganozgeka mu nthowa zinandi kuti viwovwire umoyo, kwambura kuvisintha chomene mwakuti wakuwona wanyanyare navyo.

GSAM 362Chakuvwara Chakusinthika Kuti Chiwovwire Umoyo

GSAM 362.4“Thupi likwenera kufyenyeka na vyakuvwara vyakufyenyera chiwuno panji viwangwa vya visomba vikuru vya mu nyanja nanga nkhachoko yayi. Chakuvwara chikwenera kuŵa chakufwatuka makora kuti maphapu na mtima vigwirenge ntchito makora. Chakuvwara chikwenera kufika pasi pachoko pa mupendero wakuchanya wa skapato yitali, kweni chiŵe chifupi mwakukwana kuti chileke kukhwaska viswaswa vya pa nthowa ya ŵakwenda pasi na vya mu msewu, kwambura kuchinyamura na woko. Chakuvwara chifupiko kuluska ichi chingaŵa chakwenelera, chambura kusuzga, ndiposo chakovwira umoyo kwa ŵanakazi pakuchita milimo ya mu nyumba, chomenechomene kwa awo ŵakuchita milimo yinandi panji yichoko kuwaro kwa nyumba.

GSAM 363Thupi Likwenera Kuvwalikika Mwakuyana

GSAM 363.1“Utali wa chakuvwara ungaŵa uliwose, kweni malundi ghawo ghakwenera kuvwalikika makora nga umo ŵanalume ŵakuvwalikira. Ichi chingachitika mwa kuvwara mathalauza ghakusonekeramo salu yinyake mukati, ghakuwunjikika mu lamba na kukakika pa chifundo cha lundi, panji ghakusoneka ghakusazguka muchanya na kuchepa usani kusi; ndipo mathalauza agha ghakwenera kuŵa ghatali mwakukwana kuti ghafike pa skapato. Malundi na vifundo vyawo ivyo vyavwalikika nthena vikuvikilirika ku mphepo yakuzizima. Usange vikandiro na malundi vikusungika makora na vyakuvwara vyakuthukira, ndopa zizendenge mwakuyana, ndipo zikhalenge zakutowa na ziwemi, chifukwa zikuzizima yayi panji kutimbanizgika pakwenda kwake kwakawiro mu thupi.”

GSAM 363.2Utali wa chakuvwara ichi ukalongoreka kuŵa wapakati uwemi pakati pa chakuvwara chakuguza pasi na Chakuvwara cha ku America. Pakayowoyeka yayi kuti waliyose wakwenera kuchivwara, kweni kuti ŵaleke kuchita vinthu ivyo vingamazga nkhongono zawo zakukopa ŵanthu ku uwemi, na kunyanyiska awo ŵakwenera kuŵawovwira. Pakayowoyeka yayi kuti ŵakwenera kuvwalika vifundo vya malundi ghawo mu nthowa iyo yalongosoreka apa, kweni kuti ŵangachita nthena. Usange chilato chenechichi chikufiskika mu nthowa yinyake, nga nkhuvwara vyakuvwara vya mukati vitali na vyakuvwara vya malundi vyakulukika, ichi chingakolerana chomene na ukaboni wa ulongozgi uwo.

GSAM 363Fundo Zinkhondi Zakukhumbikwa pa Vyakuvwara Vyakovwira Umoyo

GSAM 363.3Tingawona kuti mu kavwariro ako kakasachizgika muli fundo zinkhondi zakukhumbikwa kuti vyakuvwara viwovwire umoyo, izo ni izi:—

GSAM 363.41. Kuleka vyakuvwara vyakufyenyera chiwuno na chilichose icho chikufyenya chiwuno.

GSAM 363.52. Kuwuskapo malamba ghose gha pa mawoko panji malundi agho ghangatondeska ndopa kwenda mwakufwatuka.

GSAM 364.13. Kuvwalika viŵaro vyose vya thupi mwakuyana, chomenechomene vikandiro na vifundo vya malundi.

GSAM 364.24. Kukolezga masiketi kufuma pa mapewa, ndipo kuleka nadi kuti ghakolezgakenge pa viwuno na malamba.

GSAM 364.35. Utali wa chakuvwara.

GSAM 364.4Fundo zinayi zakwamba sono zikukhozgereka na dokotala waliyose wakumanya vinthu, ndipo pa fundo yachinkhondi, chakuvwara chakuguza pasi na chifupi chomene vyose sono vyalekeka.

GSAM 364Amai Jenness-Miller pa Kavwariro

GSAM 364.5Mu chaka cha 1890, Amai Jenness-Miller ŵa ku New York, mu magazini ya kavwariro kakovwira umoyo iyo yikalongosoranga vinthu mwakuyana chomene na sayansi kuluska zinyake zose za nyengo iyo, ŵakasachizga kuti ŵanakazi ŵafupiskenge vyakuvwara vyawo pachokopachoko, kuti kuleke kuŵa kusintha kwamabuchi chomene, m'paka vifike pafupifupi na mupendero wakuchanya wa skapato yitali ya mwanakazi,—utali wenewura uwo Ukaboni wa ulongozgi Nambara 11 ukasachizga.

GSAM 364Kuzomerezga kwa Dokotala Trall

GSAM 364.6Mu 1868 pakanozgeka kuti Dokotala R. T. Trall, wa ku Koleji ya Kuchizga mwa Kusungilira Umoyo ya ku Florence Heights, N.J., wasambizge ŵateŵeti ŵithu kwa sabata yimoza ku Battle Creek, Mich., kuumaliro wa Meyi. Mu nyengo ya masambiro agha dokotala wakaŵa mulendo wa Mulara White. Amai White ŵakalutanga yayi ku masambiro agha, kweni pakuti zuŵa lililose dokotala wakendanga mu galeta na Mulara White na muwoli wake ndiposo Mulara J. N. Andrews, pakaŵa kupulikana kuti wapulikenge maghanoghano gha Amai White pa kusungilira umoyo, matenda na ivyo vikughambiska, umo munkhwala ukukhwaskira thupi, na vinyake. Iwo ŵakayowoyanga waka ivyo ŵakalongoreka mu mboniwoni ya nchimi, kweni ŵakamuphaliranga yayi uko ŵakasanga kumanya uku. Dokotala wakayowoya kuti sayansi ya udokotala yikukolerana na maghanoghano agho ŵakalongosoranga. Mulara Andrews ŵakaniphalira kuti pakumara kudumbiskana pa zuŵa lachiŵiri, dokotala wakafumba Amai White uko ŵakamalizga masambiro gha sayansi ya udokotala. Wakazizwa wakati wapulika kuti ŵakaŵa ŵandasambirepo vinthu ivi, kweni ŵakamuphaliranga ivyo ŵakalongoreka ku Otsego, Mich., Juni 6, 1863. Wakaŵasimikizgira kuti maghanoghano ghawo ghose ghakakolerana chomene na kumanya umo thupi likugwilira ntchito na kusungilira umoyo, ndipo kuti pa nkhani zinandi iwo ŵakalongosoranga mwakuzika chomene kuluska umo iyo wakachitirapo. Pamanyuma pa kwenda mu galeta na kudumbiskana nthena kwa mazuŵa ghakukwana pafupifupi ghankhondi, dokotala wakakhumba kumanya kufuma kwa Mulara White chifukwa icho wakachemekera kuleka koleji yake kuti wasambizge ŵateŵeti ku Battle Creek. Iyo wakati, ‘Amai White nawo mbakunozgeka makora kuŵapa ulongozgi wakukhumbikwa pa kusungilira umoyo nga ndine.’

GSAM 365Sayansi ya Udokotala Yikuzomerezga

GSAM 365.1Vyakulemba vyawo vinandi vya vigaŵa vyakupambanapambana vya kusungilira umoyo mu vyakuchita vya zuŵa na zuŵa vyaŵa pakati pa ŵanthu kwa vyaka vinandi, ndipo sono vinandi mwa ivi vyawunjikika mu buku lakuti Kujikora kwa Ŵakhristu na Kusungilira Umoyo Kuyana na Baibolo. Ŵanyake mwa ŵadokotala ŵakusambira chomene ŵayowoya, ŵakati ŵasanda vyakulemba ivi mwakupwelelera, kuti sayansi ya udokotala yikukolerana navyo chomene. Kwa Amai White, vyakulemba ivi vikufuma mu masambiro yayi, kweni ŵakulemba waka ivyo Fumu yaŵavumbulira mu mboniwoni ya nchimi.

GSAM 365Ukaboni wa Dokotala Kellogg

GSAM 365.2Kuti nilongore umo ivyo vikusangika mu kusanda kwa sayansi ya udokotala vikukolerana na ivyo vikalongoreka kwa Amai White mu mboniwoni ya nchimi mu 1863, nizunurenge mazgu gha mu mazgu ghakwamba gha buku la Kujikora kwa Ŵakhristu, agho ghakalembeka na J. H. Kellogg, M.D., uyo ni mulongozgi wa chipatala chakusungilira umoyo cha ku Battle Creek, Mich., icho ntchakumanyikwa pa charu chose. Iyo wakuti:—

GSAM 365.3“1. Pa nyengo iyo vyakulemba ivyo vyazunulika vikasindikizgika kakwamba, nkhani ya umoyo yikazerezgekanga pafupifupi yose, na ŵanthu awo vikalembera kweniso na ŵanthu ŵa pa charu chose.

GSAM 365.4“2. Ŵanthu ŵachoko awo ŵakasambizganga kuti ntchakukhumbikwa kusintha mitheto yakukhwaskana na thupi, ŵakathandazganga visambizgo vyakubudika vyakuwonekerathu, ndipo vinyake vyakunyanyiska, pamoza na fundo zaunenesko zakusintha mitheto.

GSAM 366.1“3. Pakaŵavya malo panji munthu uyo wakapeleka unenesko wakusungilira umoyo wakuwunjikika mwandondomeko na wakukolerana, wambura vyakubudika vyakuwonekerathu, ndiposo wakukolerana na Baibolo na fundo za chisopa cha Chikhristu.

GSAM 366.2“Mu makhaliro agha ndimo vyakulemba ivyo vyazunulika vikafumira. Fundo izo zikasambizgika zikakhozgereka na mazaza gha sayansi yayi, kweni zikalongosoreka mu nthowa yipusu na yakudunjika na munthu uyo wakujitemba yayi kuti wali na kumanya kwa sayansi, kweni wakuti wakulemba na wovwiri na mazaza gha ungweru wakufuma kwa Chiuta.

GSAM 366Fundo Zalutilira Kuŵa Zaunenesko Pakuti Zayezgeka

GSAM 366.3“Kasi fundo izo zikalongosoreka mu makhaliro ghapadera nthena, ndiposo na kuyowoya vyakuzizwiska nthena vya uko zikafuma, zayima wuli pakuyeseka na nyengo ndiposo ivyo vyachitika? Ili ni fumbo lakwenelera kufumbika. Zgoro lake likusangika mu vinthu ivyo vingasimikizgika mwakukwana chomene.... Fundo izo vyaka 25 ivyo vyajumpha zikazerezgekanga chomene panji kusekeka, zawiniska pachokopachoko chigomezgo na ntchindi za ŵanthu, m'paka ŵanthu ŵa pa charu ŵaluwa kuti fundo izi zikaŵanga zakuzomerezgeka nthena nyengo zose yayi. Ivyo vyasangika sonosono mu sayansi na kulongosora kuphya kwa vinthu ivyo vikamanyikwanga kale vyalutilira kusazgirako ukaboni wakusimikizgira, m'paka sono fundo yiliyose iyo yikasambizgika vyaka vyakujumpha 25 ivyo vyajumpha yakhozgeka mwankhongono chomene na ukaboni wa sayansi.

GSAM 366Ukaboni Wakuti Mboniwoni za Nchimi Zikafuma kwa Chiuta

GSAM 366.4“Nadi, ichi chikwenera kuwoneka kuti ntchinthu chakuzizwiska, icho chikulongora ukaboni wambura kukayikiska wa kumanya na ulongozgi wakufuma kwa Chiuta: pakati pa visambizgo vyakutimbanizgika na vyakususkanasuskananga, ivyo vikatenge vikajintha pa sayansi na ivyo ŵanthu ŵakaviwona, kweni vikapuluskika na maghanoghano ghakujumphizga ndipo vikatondeka kuchita uwemi chifukwa cha kusazgikanamo kwa maubudi ghanandi,—tikwenera kuzomera kuti chikaŵa chapadera chomene kuti munthu uyo wakajiyowoyerapo yayi kuti wakumanya sayansi panji kuti wasambira chomene, wafiske kuwunjika fundo za kusunga umoyo kufuma mu maghanoghano ghanandi ghakutimbanizgika na ghakusazgikana na maubudi agho ŵalembi na ŵakughanaghana ŵachoko waka ŵakapeleka pa nkhani za umoyo. Fundo izo zikaŵa zakukolerana, zakukhozganako, na zaunenesko chomene mwakuti kudumbiskana, kusanda, kusanga vinthu viphya, na ivyo vyawoneka mu vyaka 25 vindawiske fundo yimoza, kweni vyakhozga waka visambizgo ivyo vikapelekeka.” Pakalembeka deti lakuti, “Battle Creek, Michigan, 1890.”

GSAM 367Bungwe la Umoyo Lakuliskika

GSAM 367.1Mu ulongozgi wa J. H. Kellogg, M.D., uyo wakamba kuteŵetera ku bungwe ili nga ni dokotala mulara mu 1876, ŵakasanga kuti ŵanthu ŵakakhumbanga chithandizo cha matenda ŵakaŵa ŵanandi chomene, mwakuti mu nyengo ya kuphukira kwa vyakumera mu 1877 pakakhumbikwanga malo ghakusazgikira. Mu 1876 zina la bungwe ili likasintha kufuma ku Bungwe la Kusintha kwa Umoyo kuŵa Nyumba Yakuchizgiramo na Kupumuliramo ya Mankhwala na Opareshoni, ndipo mu 1878 ŵakazenga nyumba yiphya yikuru.

GSAM 367.2Nyumba iyi yikaŵa yakukura mafiti 136 x 46, ndipo yikaŵa na vigaŵa vinayi vyakukwerana pachanya pa chigaŵa cha pasi pa dongo. Mu nyumba yose mukaŵa kuthukira kwakufuma ku nthunzi wa maji, ndipo ŵakagwiliskiranga ntchito gasi pakuwunikira. Pakati pajumpha nyengo yichoko waka yati yajulika, yikaŵa pafupi kuzura na ŵalwari na ŵalendo.

GSAM 367.3Kuzakafika pa nyengo iyo, ivyo vikayowoyekerathu mu 1866 mu ukaboni wa ulongozgi wa Amai White vyakukhwaskana na bungwe ili vikaŵa kuti vyafiskika mwakuwonekerathu. Ŵanthu makumi ghanandi ŵakaŵa kuti ŵazomera kale ungweru wa unenesko wa sono; ŵanthu aŵa ŵakamba kumanya gulu ili apo ŵakiza ku bungwe ili kuzakapenja umoyo uwemi.

GSAM 367Malo Ghakupumulirako gha Umoyo ku Mizi

GSAM 367.4Mu Vimanyikwiro vya Nyengo ya pa 22 Novembala 1877, M. G. Kellogg, M.D., m'bali wa J. H. Kellogg uyo ŵakaŵa na mama yumoza panji dada yumoza, wakapharazga kuti wasanga malo pa mphepete pa phiri la Howell, mtunda wa mamayilosi ghaŵiri na hafu kumpoto cha kumafumiro gha dazi kwa St. Helena, mu chigaŵa cha Napa, California. Wakaŵa pafupi kuzenga nyumba yakuti yichemekenge “Malo Ghakupumulirako gha Umoyo ku Mizi,” pafupi na Crystal Springs. Mu nyengo ya chiwuvi ya 1877-78 nyumba yikazengeka, ndipo yikajulika kuti ŵambe kovwira ŵalwari kukwambilira kwa 1878. Malo ghakupumulirako gha umoyo agha, nga ni bungwe ilo ghakafumirako, nyumba yakuchizgiramo na kupumuliramo ya ku Battle Creek, ghakura, ndipo ghaŵaso malo agho ŵanthu ŵanandi chomene ŵafika pa kumanya na kuzomera uthenga.

GSAM 368Magazini ya Umoyo ya Pasifiki

GSAM 368.1Nyengo ya chithukivu ya 1885 yikaŵa nyengo ya vinthu vinandi ivyo vikalutiska panthazi mulimo wa uthenga wa mungelo wachitatu. Pa 1 Meyi, Malo Ghakupumulirako gha Umoyo ku Mizi gha ku St. Helena ghakaŵikika pasi pa ulongozgi wa vya chipatala wa dokotala uyo wakamalizga masambiro ghakwenelera. Mu Juni ŵakamba kufumiska Magazini ya Umoyo ya Pasifiki na Muvikiliri wa Kujikora pa myezi yiŵiri yiliyose, magazini ya mapeji 24 yakulongozgeka pa kulemba na Mulara J. H. Waggoner. Kwizira mu vinthu ivi, bungwe la umoyo likapokera nkhongono ziphya. M'malo mwa kutaya ndalama nga umo vikaŵira mu vyaka vyakumanyuma, likamba kulongora, chaka na chaka, phindu leneko lakufuma mu milimo yake la $2,000 kufika $4,000 pa chaka, m'paka mu chaka icho chikamara mu Epulero 1891 likalongora phindu leneko lakujumpha $12,000.

GSAM 368.2Pa ungano wa Wupu wa Malo Ghakupumulirako gha Umoyo ku Mizi, ku St. Helena, mu 1887, ŵakayowoya ivi vyakukhwaskana na ndalama za bungwe ili: pa 1 Meyi 1885, mtengo wa ivyo bungwe likaŵa navyo, para ŵachitarapo ngongoli zose, ukaŵa $5,322.76 pera, panji $2,547.24 kuchepera ndalama zose izo ŵanthu ŵakaŵikamo pakugura masheya kufika pa deti ilo. Kung'anamura kuti bungwe ili likaŵa kuti lamara kugwiliskira ntchito ndalama zose izo likasanga, kweniso $2,547.24 za ndalama izo ŵanthu ŵakaŵikamo pakwamba. Pa 1 Epulero 1887, mtengo wa bungwe ili para ŵachitarapo ngongoli zose ukaŵa $21,372.64, kung'anamura kusazgikira kwa $16,049.88 mu myezi 23. Pa ndalama izi, masheya ghakugura $5,280 ghakaŵa kuti ghagulika, ndipo vyawanangwa vya $2,497.60 vikapelekeka ku bungwe ili; ntheura pa milimo ya bungwe ili pakaŵa phindu leneko la $8,272.28. Pa nyengo yeneyiyi, Magazini ya Umoyo ya Pasifiki yikafumiskikanga mwezi uliwose na mapeji 32, yakuŵa na chikopi, ndipo ŵakasanga kuti yikovwira chomene kulutiska panthazi milimo na fundo za bungwe ili.

GSAM 369Mulimo wa Kovwira Ŵakusoŵerwa

GSAM 369.1Mu Mumishonale wa vya Chipatala ya Janyuwale 1891, Dokotala J. H. Kellogg wakayowoya vya Nyumba Yakuchizgiramo na Kupumuliramo ya Battle Creek, wakati:—

GSAM 369.2“Chithandizo cha matenda chakupika kwambura malipiro mu vyaka 25 ivyo bungwe ili lakhalapo ntchakujumpha chomene $100,000, kujumpha kanandi waka ndalama izo zikaŵikikamo pakwamba.

GSAM 369.3“Padera pa mulimo wa kovwira ŵakusoŵerwa uwo tazunura, bungwe ili latuma ŵakuyowoya nkhani, ŵanesi, ŵasambizgi mu masukulu gha kuphika, na ŵanthu ŵanyake awo ŵasambizgika milimo yakupambanapambana ya umishonale.”

GSAM 369Kuŵeyerera Kovwira Ŵana Ŵalanda

GSAM 369.4Pa Ungano wa pa Charu Chose, pa 8 Malichi 1891, Dokotala Kellogg wakaŵeyelera chomene kuti ŵana ŵalanda ŵawovwirike. Wakati: “Nasanga kuti natholeka kuŵa ‘mwimiliri wa wose,’ ndipo nizamwimilira awo ŵalije mwimiliri—ŵana ŵalanda, awo ŵalije munthu wakuŵapwelelera.”

GSAM 369Chawanangwa cha Amai Haskell cha $30,000

GSAM 369.5Mu Mumishonale wa mu Charu Chithu ya Janyuwale 1892, ŵakaŵeyelera chomene kuti ŵasange ndalama zakuzengera ŵana ŵalanda nyumba. Mu magazini iyo mukaŵa mazina gha awo ŵakalayizga kupeleka ndalama zakukwana $17,716 za nyumba iyi. Awo ŵakendeskanga mulimo uwu ŵakawona kuti ndalama izi zikaŵa zichoko chomene pa mulimo ukuru wanthena, ndipo ŵakafipanga mtima kuti mulimo uzamchedwa. Kweni Uyo wakuwona umaliro kufuma ku chiyambi, ndiposo uyo ng'ombe za pa mapiri chikwi njake, wakalongozga vyakuchitika mwakuti mwanakazi musambazi wa ku Chicago, Amai Caroline E. Haskell, chokoro cha a Frederick Haskell, uyo wakaŵa wa chipulikano chithu yayi, wakati wapulika za mulimo wakovwira ŵakusoŵerwa uwo ŵakaghanaghananga kuchita, mwaluŵiro wakapeleka $30,000 ku komiti ya vyakuzenga. Wakapempha waka kuti ndalama zose zigwiliskirike ntchito kuzenga nyumba ya ŵana ŵalanda kuyana na mapulani agho ghakaŵa kuti ghanozgeka kale, kuti mulimo wake wendeskeke na mtima wakujulika na wa wanangwa, ndiposo kuti bungwe ili lichemekenge Nyumba ya Chikumbusko cha Haskell, kukumbukira mfumu wake uyo wakafwa.

GSAM 370.1Na ndalama izo zikapelekeka mu nthowa iyi, Wupu wa Ŵamishonale ŵa vya Chipatala na Wovwiri ukafiska kuzenga na kujura nyumba ya ŵana ŵalanda mu chaka icho. Nyumba iyi yikapatulika pa 25 Janyuwale 1894. Pa nyengo yinandi kufuma pa deti ilo, chiŵelengero cha mbumba ya pa nyumba iyi, ŵana ŵalanda, ŵakovwira na ŵasambizgi, chafikanga pa ŵanthu nga 100.

GSAM 370Nyumba ya Chikumbusko cha James White

GSAM 370.2Padera pa kupwelelera na kovwira ŵana ŵalanda aŵa, wupu uwu ukwendeskaso bungwe linyake lakovwira ŵakusoŵerwa, ilo likuchemekera Nyumba ya Chikumbusko cha James White. Kwenekuku ŵanthu ŵachekuru na ŵambura nyumba ŵakujumpha 20 ŵakupwelelereka na kukhala mwakufwatuka.

GSAM 370Ŵamishonale ŵa vya Chipatala

GSAM 370.3Mu mulimo uwu, chinthu chinyake chikuru chakulutira panthazi chikachitika apo ŵakamba kusambizga ŵamishonale ŵa vya chipatala. Pakulumba kufwilirapo uku pa kovwira ŵanthu kuŵa na umoyo uwemi, Amai White, pakulemba kufuma ku Preston, Australia, pa 16 Seputembala 1892, ŵakati:—

GSAM 370.4“Ningakhumba kuti uko sono kukusambira munthu yumoza kuŵe ŵanthu 100. Ndimo vikwenera kuŵira. Ŵanalume na ŵanakazi wuwo ŵangaŵa ŵachandulo chomene nga mbamishonale ŵa vya chipatala kuluska kuŵa ŵamishonale ŵambura masambiro gha vya chipatala.”

GSAM 370.5Chiŵelengero cha awo ŵakusambira kuti ŵanozgekere kunjira mu uteŵeti wa umoyo wose wa mtundu uwu chakura chomene kufuma apo mazgu agho ghali pachanya ghakalembekera.

GSAM 370Kukura kwa Mulimo wa Umoyo

GSAM 370.6Mu Mumishonale wa vya Chipatala ya Janyuwale 1894, muli mazgu ghachoko agho ghakulongosora fundo zakukondweska zakukhwaskana na kukura kwa mulimo wa umoyo. Ghakuti:

GSAM 371.1“Bungwe la Kusintha kwa Umoyo likakhazikiskika mu 1866.... Ŵakagura nyumba yichoko ya mathabwa, iyo yikaŵa nyumba ya munthu payekha, mu malo ghawemi na ghakovwira umoyo pa malo ghakukwera gha Battle Creek, msumba umoza wa misumba iyo yikakuranga mu Michigan. Ŵadokotala ŵaŵiri, ŵakovwira ŵaŵiri pa kugezeska ŵalwari, nesi yumoza (wambura kusambizgika), ŵakovwira ŵatatu panji ŵanayi, mulwari yumoza, masuzgo ghanandi gha mtundumtundu, na chipulikano chikuru chomene mu ivyo bungwe ili lizamuŵa munthazi na mu fundo izo likazikikapo—ichi ndicho chikaŵa chiyambi cha mulimo uwo ulipo sono. Likamanyikwanga na zina lakuti Bungwe la Kusintha kwa Umoyo.

GSAM 371.2“Pa malo agho pakaŵa kanyumba kakwamba sono pali nyumba yitali mafiti 312 na yakusendelera kumanyuma mafiti 100, yakuŵa na vigaŵa vinkhondi na chimoza vyakukwerana, iyo yikukwanira ŵalendo 300. Muli vyovwilira vyose ivyo sayansi ya sono yingasanga kuti vipwelelere na kuwezgerapo umoyo wa ŵalwari. Ŵadokotala 10, awo ŵanandi mwa iwo ŵali na luso lwapadera mu nthowa zawo zakupambanapambana za kuchizga, ndiwo gulu la ŵadokotala. Ŵanesi na ŵakovwira ŵanyake ŵakupanga mbumba ya ŵanthu ŵakujumpha 300, ndipo awo ŵakwiza ku bungwe ili ŵakufuma mu chigaŵa chilichose cha United States, kweniso ŵalendo ŵanandi ŵakufuma mu vyaru vinyake. Nyengo zose milyango yake njakujulika ku mumishonale, wa mu charu panji wa ku vyaru vinyake, kwambura kupwelerako za zina la gulu lake, ndipo kanandi chomene mbumba iyi yikuŵa na yumoza panji ŵanandi ŵa ŵalendo ŵanthena aŵa.

GSAM 371Chipatala cha Nyumba Yakuchizgiramo na Kupumuliramo

GSAM 371.3“Chipatala chikazengeka mu 1888, nyumba ya mafiti 100 x 60, yakuŵa na vigaŵa vinkhondi vyakukwerana. Vigaŵa vitatu vya pachanya pa nyumba iyi vikugwiliskirika ntchito ku chigaŵa cha opareshoni cha nyumba yakuchizgiramo na kupumuliramo, vipinda vya ŵalwari, na vipinda vyakukhalamo ŵalwari ŵanandi. Maofesi gha mulimo wakovwira ŵakusoŵerwa wa bungwe ili nagho ghali muno. Tinyumba 20 tuli kuyizingilizga; tunyake mwa uto tukuthutiskika na nthunzi wa maji, ndipo tukuwunikirika na magesi nga ni nyumba yikuru, ndipo twazura na ŵalwari panji ŵasambiri. Sukulu yakusambizgira ŵanesi ŵamishonale ŵa vya chipatala yikakhazikiskika pa 1 Julayi 1884. Mu myezi 6 yakwamba, ŵasambiri 35 ŵakalembeska.”

GSAM 372Uchimi wa Ŵantchito Ŵakufuma Kukateŵetera

GSAM 372.1Pakuyowoya vya bungwe la umoyo ilo lili ku St. Helena, California, Amai White, mu uthenga uwo ŵakalemba kufuma ku Tramelan, Switzerland, pa 6 Febuluwale 1887, ŵakuti:—

GSAM 372.2“Chiuta wayowoya kuti usange ŵanthu awo ŵali mu bungwe ili ŵangenda mwakujiyuyura na mwakupulikira, ŵakuchita khumbo la Chiuta, bungwe ili liŵenge lamoyo na kukura; ndipo kufuma mwenemumo ŵamishonale ŵazamutumika kuti ŵatumbike ŵanyawo na ungweru uwo Chiuta waŵapa. Aŵa, mu mzimu wa Yesu, ŵazamuwiska vikozgo ivyo vili mu malo ghakukwezgeka; ŵazamuvumbura kugomezga vya malodza, na kupanda unenesko, utozi, na utuŵa apo sono ŵakutemwa waka maubudi, kujikondweska, kuleka kujikora, na uheni.”

GSAM 372.3Tikuzunura mazgu agha chifukwa ghakukhwaskaso mwakuyana waka mabungwe ghanyake gha mtundu uwu.

GSAM 372Layizgo la Kuluta Panthazi mu Mulimo wa Umoyo

GSAM 372.4Mu ukaboni wa ulongozgi wapadera uwo ukapelekeka ku mpingo mu 1891, tikuŵazga kuti: “Thumbiko la Chiuta lizamuŵa pa kufwilirapo kulikose kwa kuwuska chikhumbo cha kusintha kwa umoyo; pakuti kukukhumbikwa kulikose. Pakwenera kuŵa kuwukaso kwa chikhumbo pa nkhani iyi; pakuti Chiuta wakukhumba kufiska vinandi kwizira mu nthowa iyi.”

GSAM 372Koleji ya Ŵamishonale ŵa vya Chipatala ya ku America

GSAM 372.5Pachokopachoko ungweru ukakura pa nthowa yakuchizgira matenda mwamahara, m'paka mu Juni 1895 pakakhumbikwa kukhazikiska bungwe la masambiro gha vya chipatala. Kuti khumbo ili lifiskike, Koleji ya Ŵamishonale ŵa vya Chipatala ya ku America yikakhazikiskika na chilato chapadera cha kusambizga ŵadokotala kuti ŵagwire ntchito pasi pa Wupu wa Ŵamishonale ŵa vya Chipatala na Wovwiri wa ŴaAdventist ŵa Zuŵa la Chinkhonde na Chibiri, mu charu chawo na mu vyaru vinyake. Mwambo wa kutendekera ukachitikira ku Battle Creek pa 30 Seputembala 1895, ndipo koleji yikajulika zuŵa lakulondezgapo, pa 1 Okutobala, na kilasi la ŵasambiri 40.

GSAM 372.6Mu chipharazgo cha koleji tikuŵazga kuti:

GSAM 372.6“Koleji yalembeskeka ku Chicago, kuyana na malango gha chigaŵa cha Illinois. Masambiro ghake ghazamuŵa ghakukwana makora nga ni gha masukulu ghawemi chomene gha vya chipatala gha mu United States. Chigaŵa chinyake cha masambiro chizamuchitikira ku Chicago, ndipo chinyake ku Battle Creek, Michigan.”

GSAM 373.1Vyakukhwaskana na awo ŵakunozgekera mulimo wa umishonale wa vya chipatala, tikuŵazga ivi mu Mumishonale wa vya Chipatala ya Ogasiti 1895:

GSAM 373.1“Kilasi la ŵanesi awo ŵakusambira sono pa Sukulu Yakusambizgira Ŵanesi ya Nyumba Yakuchizgiramo na Kupumuliramo ya Battle Creek lili na ŵanthu ŵakujumpha 250; waliyose wa aŵa uyo sono wali na luso lwakwenelera kuchita mulimo wa umishonale wa vya chipatala wali kupika kale malo ghakuteŵeterako. Ŵanesi ŵakukhumbikwa ku Virwa vya Nyanja ya Kumwera, ku India, ku West Indies, ku America Wakumwera, ŵanesi 25 panji 30 ku vigaŵa vya kumwera vya United States, kweniso ku misumba yithu yikuru.”

GSAM 373Kukura kwa Mulimo wa Umishonale wa vya Chipatala

GSAM 373.2Pa mwambo wa kumalizga masambiro gha kilasi la ŵanesi ŵamishonale ŵa nyumba yakuchizgiramo na kupumuliramo, uwo ukachitikira mu Chihema pa 5 Novembala 1895, Dokotala Kellogg wakati:—

GSAM 373.3“Vyaka 12 ivyo vyajumpha, pa mwambo wanthena uwu, ŵanesi ŵaŵiri ŵakamalizga masambiro. Pa nyengo iyi pali gulu la ŵanesi ŵapakati pa 300 na 400. Ku nyumba yakuchizgiramo na kupumuliramo kuli ŵadokotala 19, ndipo ŵanyake 22 ŵali ku mabungwe ghakuyana na iyi, agho ghakukolerana nayo mu nthowa zakupambanapambana, ndipo ghali pasi pa ulongozgi wa Wupu wa Ŵamishonale ŵa vya Chipatala na Wovwiri. Ŵanesi ŵithu 53 ŵali mu vyaru vyakupambanapambana vya ku walo,—ku Sweden, ku Mexico Wakale, ku Gold Coast ya ku Afrika, ku Australia, ku Afrika Wakumwera, ku Denmark, ku India, ku New Zealand, ku Samoa, na ku Guiana ya Britain. Pali ŵasambiri 63 ŵa vya chipatala awo ŵakusambira sono. Pa aŵa, 41 ŵali pano, ndipo 22 ŵali ku Yunivesite ya Michigan na ku masukulu ghanyake. Ŵanesi 22 ŵakumalizga masambiro ghawo pano usiku uno, ndipo ŵanozgeka makora kuluta nga mbanesi ŵakuzomerezgeka.”

GSAM 373.4Para tikulondezga kukura kwa mabungwe ghithu gha umoyo kufika mu 1902, tikusanga kuti Nyumba Yakuchizgiramo na Kupumuliramo ya Battle Creek, pamoza na koleji yake ya vya chipatala na sukulu yakusambizgira ŵanesi, ndilo bungwe likuru chomene la mtundu uwu pa charu chose ilo nda ŴaAdventist ŵa Zuŵa la Chinkhonde na Chibiri.

GSAM 374Nyumba Zikuru Zikaphya

GSAM 374.1Pa usiku wa 18 Febuluwale 1902, nyumba yikuru, pamoza na vyovwilira vyake viwemi, na chipatala chikuru cha malo ghakukwana, vikaphya na moto. Pa nyengo iyo mu nyumba izi mukaŵa ŵalwari na ŵalendo 400, kweni chifukwa cha kufwilirapo na chikanga kwa ŵadokotala, ŵanesi, na ŵakovwira, ndiposo na chivikiliro chapadera cha Fumu, wose aŵa ŵakafumiskika mu nyumba izi kwambura kupwetekeka chomene.

GSAM 374Nyumba Yiphya Yakuchizgiramo na Kupumuliramo

GSAM 374.2Nyumba yinyake, yikuru na yakukhora kuluska yakale, yazengeka pa malo gha nyumba zakale. Libwe la pa ngodya la nyumba iyo yilipo sono likaŵikika pa 12 Meyi 1902, ndipo nyumba yikapatulika pa 31 Meyi 1903. Awo ŵakwendeska bungwe ili ŵakuyowoya vya nyumba yiphya kuti “njakukhora na yakukhaliska nga umo nyumba yingazengekera na chisulo, malibwe, njerwa, na simenti.

GSAM 374.3“Vyovwilira vya bungwe ili, mu vigaŵa vyose, ni viphya chomene, vyakukwana, vyautowa, vyakwenelera kugwiliskira ntchito, na vyakukhora kuluska vinyake vyose ivyo vingasangika; ndipo tikugomezga kuti, nga umo yiliri sono, yati yamara kuzenga, Nyumba Yakuchizgiramo na Kupumuliramo ya Battle Creek yikupeleka malo na vyovwilira vya ŵalwari ivyo nadi palije ivyo vikuviluska.

GSAM 374.4“Chilato cha awo ŵakwendeska bungwe ili chaŵa kuwunjika mu malo ghamoza, apo vinthu vili makora, nthowa zose ziphya na vyovwilira vyakuchizgira ŵalwari ivyo vikuzomerezgeka mu kuchizga mwamahara, na kugwiliskira ntchito nthowa izo mwakupwelelera na mwamahara.”

GSAM 374Nyumba Zinandi Zakuchizgiramo na Kupumuliramo Zikwenera Kukhazikiskika

GSAM 374.5Ungweru uwo wapelekeka ku ŵanthu aŵa ngwakuti Fumu yikukhumba kuti nyumba zinandi zakuchizgiramo na kupumuliramo, zakukura mwakwenelera, zisangike mu charu chose, m'malo mwa kuŵa na mabungwe ghachoko ghakurughakuru. Tikukondwa kuwona kuti ŵamba kujura nyumba zichokozichoko zakuchizgiramo na kupumuliramo mu vigaŵa vyakupambanapambana vya charu, chomenechomene mu vyaka 10 ivyo vyajumpha. Mu Buku la Chaka la Ungano wa pa Charu Chose la 1904 muli mazina gha mabungwe ghachokoghachoko agha ghakujumpha 50.

GSAM 375Mazina gha Nyumba Zakuchizgiramo na Kupumuliramo

GSAM 375.1Nangauli kungaŵa kwakukondweska kulongosora ivyo vikachitiska kuti nyumba izi zikhazikiskike, chifukwa cha malo ghithu ghachoko tikwenera kukhorwa waka na mazina gha vyaru ivyo zili na nyumba izi, na chiŵelengero cha mu charu chilichose. Tikusanga kuti mu United States muli 35; mu Great Britain, 3; mu Germany, 1; mu Switzerland, 1; mu Denmark, 1; mu Norway, 1; mu Sweden, 1; mu Afrika Wakumwera, 1; mu Australia, 2; mu New Zealand, 1; pa Chirwa cha Samoa, 1; mu Mexico Wakale, 1; mu India, 1; mu Japan, 1.

GSAM 375Mazina gha Vipinda Vyakuchizgiramo

GSAM 375.2Padera pa nyumba izi zakuchizgiramo na kupumuliramo pali vipinda 22 vyakuchizgiramo, ndipo 17 mwa ivi vili mu United States; chimoza chili ku Jaffa, chimoza ku Yerusalemu, Palestine; chimoza ku Guadalajara, Mexico Wakale; chimoza ku Kimberley, Afrika Wakumwera; na chimoza ku Rockhampton, Australia. Padera pa ivi pali malo 26 ghakurya vyakurya vyambura nyama, uko ŵanthu ŵangasanga vyakurya vyautowa na vyakovwira umoyo, kweniso kupokera chisambizgo chichoko panji chinandi chakukhwaskana na nthowa yakwenelera ya kukhala na umoyo.

GSAM 375.3Viŵelengero ivi vyakukhwaskana na kuluta panthazi kwa fundo za kusintha kwa umoyo vikulongora umo Fumu yingachitira “mulimo ukuru kwizira mu nthowa iyi,” nga umo kukayowoyekerathu mwakulongozgeka na Chiuta mu 1866; ndipo vikulongoraso, nga umo kukayowoyekera mu 1863, umo “fundo za kusintha kwa umoyo” zingachitira chigaŵa mu “kunozga ŵanthu kuti ŵatoleke kuluta kuchanya apo Fumu yikwiza.” Ntheura mphanyi mabungwe gha umoyo agha ghakura ka 100, ndipo mwaluŵiro ghafiske icho ghakaŵikikira na kunozgekera.

Notes

  1. 3 Yohane 2. ↩

Note

Back