Cipaturo 6 — Uthenga na Ŵathenga
GSAM 108.1“Lemba mboniwoni ya nchimi, ndipo uyilembeske makora pa viphapha, kuti uyo wakuŵazga wachimbire nayo. Pakuti mboniwoni ya nchimi iyi njakuti yifiskike pa nyengo yakutemeka, kweni paumaliro yiyowoyenge, ndipo yitetenge chara; nanga yichedwe, yilindilira, chifukwa yizenge nadi, yichedwenge chara.”1
GSAM 108.2“Ndipo nkhawona mungelo munyake wakuduka pakati pa mtambo, wali na makani ghawemi ghamuyirayira kuti wapharazgire awo ŵakukhala pa charu chapasi, na mtundu uliwose, na fuko, na lulimi, na ŵanthu, wakuyowoya na mazgu ghakuru, Mopeni Chiuta, ndipo mupelekani uchindami kwa iyo; pakuti ora la cheruzgo chake lafika; ndipo musopeni uyo wakalenga mtambo, na charu chapasi, na nyanja, na visimi vya maji.”2
GSAM 108.3Awo ŵakapharazganga vya kwiza kwa Khristu ŵakati “mboniwoni ya nchimi” iyi na nyengo yake “yakutemeka,” iyo nchimi Habakuku yikazunura, yikasazgangapo mboniwoni za nchimi za mauchimi gha Daniyeli na Yohane uyo wakalemba Chivumbuzi. Iwo ŵakalongosora mboniwoni za nchimi izi makora chomene pa machati ghawo gha uchimi, mwakuti uyo wakaŵazganga ng'anamuro lake wakamanya nadi “kuchimbira” na kuphalira ŵanyake vinthu ivi.
GSAM 108Uthenga Wakudunjika
GSAM 108.4Ivyo ŵanthu ŵa Adventist ŵakapharazganga vikaŵa waka nga ni ivyo Paulosi wakaphalira Felikisi chara, vya “urunji, kujikora, na cheruzgo icho chikwiza;” nesi mazgu gha Martin Luther, uyo wakati wamalizga kung'anamura Baibolo, kukati kwakhala kanyengo kachoko waka kuti wafwe, wakayowoya, nga umo ŵakutiphalilira, kuti, “Nkhugomezga kuti cheruzgo chili kutali chara; enya, kuti Fumu yene yikhalirenge kutali kwa vyaka vyakujumpha 300 chara.” Kweniso ghakaŵa mazgu gha John Wesley chara, uyo wakati “wakaghanaghananga kuti vyaka chikwi vingamba para vyaka pafupifupi handiredi vyajumpha.” ŴaAdventist ŵakati ŵakapelekanga uthenga uwo ukulongoreka mu Chivumbuzi 14:6, 7, wakuti, “Ora la cheruzgo chake lafika,” na chemerezgo cha mu Chivumbuzi 10:6, chakuti, “Nyengo yizamuŵakoso chara.” Uchimi wanthena ukate ufiskike chara na kupharazga chinthu icho “chikwiza,” icho chizenge “para vyaka 300 vyajumpha,” panji “para vyaka handiredi vyajumpha,” kweni pa nyengo yakutemeka, kuti “chafika.” Uthenga wanthena uwu, wakudunjika ndendende nga umo mauchimi agha ghakakhumbiranga, ndiwo ŵanthu ŵa Adventist ŵakapharazga ku charu chose.
GSAM 109Cheruzgo pa Kwiza kwa Khristu
GSAM 109.1Pa nyengo iyo uthenga uwu ukapharazgika kakwamba, mpingo uliwose wa Ŵakhristu ukagomezganga kuti cheruzgo chizamuŵapo pa kwiza kachiŵiri kwa Khristu. Ntheura ŵanthu awo ŵakaŵa mu ukhaliro uwu, ŵakupharazga uthenga wakuti ora la cheruzgo lafika, uku ŵachali na chigomezgo ichi, ŵakeneranga nadi kupharazga kwiza kachiŵiri kwa Khristu. Nakuti, icho chikapa nkhongono uthenga, na kukhuka ŵanthu chomene, kukaŵa kupharazga nyengo yakutemeka. Pakwamba ŵakati umaliro wa charu wizenge pa nyengo yinyake mu “chaka cha Ŵayuda” cha 1843, ndipo kuti nyengo iyi yikaŵa pakati pa Malichi 21, 1843, na Malichi 21, 1844. Nyengo iyi yikati yajumpha, tikuŵazga mu Chemerezgo ca Pakati pa Usiku cha chaka cha 1844 kuti zuŵa leneko likatemeka lakuti nyengo za uchimi zimarire. Likaŵa zuŵa lakhumi la mwezi wa chinkhonde na chiŵiri wa Ŵayuda, ilo likakolerana na Okutobala 22, 1844.
GSAM 109Kupenda Mazuŵa 2300
GSAM 109.2Pakutema nyengo iyi—1843—ŵakajintha pa mazuŵa 2300 gha mu Daniyeli 8. Ŵakati, pakuti “mazuŵa” agha ghakakolerana na mauchimi agho vikoko vikasankhika kuti viyimire maufumu, “mazuŵa” nagho ghakwenera kuyimira vyaka, kwakuyana na umo Fumu yikalongosolera nyengo yakuyelezgera mu Maŵazgo 14:34 na Ezekiyeli 4:5, 6; kuti masabata 70—mazuŵa 490—gha mu Daniyeli 9 ghakeneranga kuŵa chigaŵa chakwamba cha mazuŵa 2300, ndipo kuti nyengo ziŵiri izi zikamba pamoza. Chinthu icho chikayowoyeka mu Daniyeli 9, icho chikalongora kwamba kwa masabata 70, chikaŵa “kufuma kwa dango lakuti Yerusalemu wawezgekeremo na kuzengekaso.” Dango ili likafuma mu chaka cha chinkhonde na chiŵiri cha Aritazekisesi Longimanus, 457 pambere Khristu wandababike, nga umo vili kulembekera mu Ezira 7.
GSAM 110.1Kuti ichi chikaŵa chaka chaunenesko cha kwamba kwa masabata 70 kukalongoreka na fundo yakuti pati pajumpha masabata 69 ndendende—vyaka 483—kufuma mu 457 pambere Khristu wandababike, panji mu chaka cha 27 pamanyuma pa kubabika kwa Khristu, Khristu wakabatizika na Yohane ndipo wakamba uteŵeti wake, wakuti, “Nyengo yafiskika,”3 na vinyake. Kwamba kwa uteŵeti wa Khristu mu chaka cha 27 pamanyuma pa kubabika kwa Khristu, kupayikika kwake pa mphinjika pati pajumpha vyaka vitatu na hafu kufuma pa nyengo iyi, “pakati [pakati peneko] pa sabata [la 70],” kumara kwa mulimo wapadera pakati pa Ŵayuda mu chaka cha 34 pamanyuma pa kubabika kwa Khristu, na kuzgoka kwa Saulosi mwaluŵiro, uyo wakaŵa mpositole ku ŵamitundu, vikapanikizga kuti masabata 70 ghakamara nadi mu chaka ichi, ndipo ntheura ghakamba mu 457 pambere Khristu wandababike. Ŵakapenda nthena: Para ku 2300 tawuskako 457, kukukhalako 1843. Ndipo pakuti vyaka 457 vikaŵa pambere Khristu wandababike, umaliro wa mazuŵa 2300 ukufika paumaliro wa 1843.
GSAM 110Ivyo Ŵakususka Ŵakazomera
GSAM 110.2Vyowoyeka mwaunenesko kuti “para awo ŵakususka unenesko ŵakuzomera vinthu vyakuwukhozgera, uwu mbukaboni wapachanya chomene.” Palije wakususka uthenga wa kwiza kwa Khristu uyo wakayowoyapo kuti cheruzgo chakusanda cha ŵanthu ŵa Fumu chikaŵa chinthu chakuti chichitike pambere Khristu wandize; kweni pa fundo iyi ŵakaghanaghananga mwakukolerana na ŴaAdventist. Kuti tilongore ukaboni wa mazgu agha, tikuzunura mazgu gha ŵakususka ŵaŵiri ŵakumanyikwa.
GSAM 110.3A N. Colver, ŵakupharazga mu nyumba yakusoperamo ya pa msewu wa Marlboro, ku Boston, mu 1842, pakususka ŴaAdventist, ŵakati:—
GSAM 111.1“Usange mazuŵa agha ni vyaka, charu chimarenge mu 1843; mwana waliyose wa sukulu wangamanya ichi; chifukwa usange 490 ghakamara pa nyifwa ya Khristu, mazuŵa 2300 ghamarenge mu 1843; ndipo charu chikwenera kumara, kwekha para kungalongoreka kuti chinthu chinyake ndicho chikwenera kuchitika, ndipo nkhuwona chara umo ichi chingalongorekera.”
GSAM 111.2Musambizgi Mukuru Stuart, pa nyengo yeneyiyi, wakati:
GSAM 111.2“Ntchakuzizwiska kuti ŵanthu ŵanandi chomene awo ŵakulongosora Malemba ku England na ku America, kwa vyaka vinandi, ŵazgoŵera kupulikiska mazuŵa agho ghazunulika mu Daniyeli na Chivumbuzi kuti ghakwimira vyaka, panji kuti ni vimanyikwiro vya vyaka. Chaniŵira chakusuzga kulondezga uko kaluso aka, ako nkhuti kachitika na ŵanandi, panji ningati na pafupifupi waliyose, kakambira.”
GSAM 111Ukaboni wa Musambizgi Mukuru Bush
GSAM 111.3Musambizgi Mukuru Bush wakati: “Waliyose uyo wakususka a Miller pa fundo yawo ya nyengo, wakuŵasuska pa fundo yawo yakukhora chomene. Nyengo yawo njakwenelera; kweni ŵabudiska pa chinthu icho chichitikenge.” Bush wakagomezganga kuti charu chose chizamuzgoka pambere Khristu wandize. Ghanoghano lake likaŵa lakuti vyaka chikwi vizamwamba mu 1844.
GSAM 111.4Ŵateŵeti ŵa chipulikano cha kwiza kwa Khristu ŵakasambizganga mu upharazgi wawo wapakweru kuti mbiri ya charu yikalongoranga mitundu yakupambanapambana kuŵa mu ukhaliro wenewura uwo chikozgo cha mu Daniyeli 2 chikayimiranga, apo libwe likeneranga kutimba chikozgo ku malundi, ndipo Chiuta wa kuchanya wakhazikiske ufumu wake; kweniso mu chipaturo 7, apo “ufumu na kuwusa na ukuru wa ufumu wa pasi pa mtambo wose vizamupelekeka ku ŵatuŵa ŵa Wapachanya Nkhanira.” Ŵakakumbuskangaso ŵanthu kuti vimanyikwiro—vya mu chilengiwa, vya maboma, na vya nkharo—vikaŵa ndendende nga umo Malemba ghakayowoyerathu kuti vizamuwoneka para Fumu yakhala pachoko kuwonekera.
GSAM 111Vyakuzizwiska mu Mtambo
GSAM 111.5Fumu yikuyowoya kwizira mwa nchimi Yoweli kuti: “Nizamulongora vyakuzizwiska mu mtambo na pa charu chapasi, ndopa, na moto, na mizati ya josi. Dazi lizamuzgoka mdima, na mwezi kuŵa ndopa, pambere zuŵa likuru na lakofya la Fumu lindize.”4 ŴaAdventist ŵakagomezganga na kusambizga kuti kung’anima kwa mu mlengalenga wa kumpoto mu vyaka mahandiredi ghaumaliro (uko kanandi kukuchemeka kuti ungweru wa kumpoto) kukaŵa “moto na mizati ya josi” ivyo vikufiska ivyo nchimi yikayowoya; ndipo kwakuyana na uthenga wakugomezgeka chomene uwo ukasangikanga mu mbiri (tikuzunura Buku la Vinjeru Vyakupambanapambana la Edinburg kuŵa ukaboni), ungweru uwu ukawonekanga kaŵirikaŵiri chara pambere nyengo iyi yindafike.
GSAM 112.1Ntheura, apo uthenga wa kwiza mwaluŵiro kwa Fumu ukafikanga ku vigaŵa vyakutali chomene vya charu chapasi, vimanyikwiro vikawonekanga mu mtambo, ivyo vikapangiska unenesko kuŵa wakukhora na kukopa maghanoghano gha ŵanthu.
GSAM 112.2Pa Janyuwale 25, 1837, kukawoneka ungweru wakutowa chomene wa kumpoto, wakuyana na moto, uwo ukawoneka kuti ukalongozga maghanoghano gha ŵanthu ŵanandi kudunjika ku uchimi wa nchimi Yoweli wa ivyo vikeneranga kuchitika pambere zuŵa likuru la Fumu lindize. Malongosolelo ghakulondezgapo gha ivyo vikawoneka ghafuma mu Mupharazgi wa Malonda wa New York wa Okutobala 22, 1839. Ghakukolerana ndendende na ivyo mulembi wakawona ku Victor, mu chigaŵa cha Ontario, New York.
GSAM 112Ungweru wa Kumpoto Wakuyana na Moto wa mu 1837
GSAM 112.3“Pa mise ya Janyuwale 25, 1837, chinthu chenechichi [kung'anamura ungweru wa kumpoto] chikawoneka mwakuzizwiska mu vigaŵa vyakupambanapambana vya charu, nga umo ŵaŵazgi ŵithu ŵazamukumbukira kwambura kukayika. Uko pasi pakaŵa pakubenekelereka na chiwuvi, ivyo vikawoneka vikaŵa vikuru na ‘vyakofya’ mu nthowa iyo yindawonekepo. Pa malo ghanyake, agho ghakaŵa pafupi na phiri, ŵanthu awo ŵakawona ivi ŵakatiphalira kuti vikayanananga na ‘majigha gha moto ghakukhira mu phiri,’ ndipo kanandi, kuyana na ivyo tikapulika, chiwuvi icho chikabenekelera pasi chikawonekanga nga ni moto wakusazgikana na ndopa, uku kuchanya (nga umo mpositole wakuyowoyera), ‘mitambo yakugolera na moto,’ vikayanananga chomene na umo uchimi ukulongosolera zuŵa laumaliro mwakuti ŵanandi ŵakazizwa; ŵana awo ŵakaviwonanga ŵakawopa ndipo ŵakafumba usange kukaŵa kwiza kwa cheruzgo; ndipo nanga ni vinyama vikatenthemera na wofi uwo ukawonekanga pakweru.”
GSAM 113.1Chimanyikwiro ichi cha nchimi Yoweli chikawoneka mu America pera chara, kweni apo chisambizgo cha kwiza kwa Fumu chikamanyikwanga chomene mu Great Britain, chimanyikwiro chenechichi chikawoneka mu mtambo mu charu icho. Mupharazgi wa Malonda wa New York wa Okutobala 22, 1839, ukutora mazgu ghakulondezgapo mu manyuzipepala gha ku London ghakuyowoya vya chinthu chakuzizwiska icho chikawoneka mu charu icho pa usiku wa Seputembala 3:—
GSAM 113Ungweru wa Kumpoto wa mu 1839
GSAM 113.2“LONDON, SEPUTEMBALA 5 [1839].—Pakati pa 10 koloko usiku wa Chinayi na 3 koloko mulenji wa mayiro, mu mtambo mukawoneka chimoza mwa vinthu vyakutowa chomene pakati pa vyakuzizwiska ivi, nyenyezi zakumbotoka na ungweru wa kumpoto, ivyo vyawoneka mu vyaka vinandi ivyo vyajumpha. Chimanyikwiro chakwamba cha chinthu chapadera ichi chikawoneka pa maminiti khumi pambere 10 koloko yindakwane, apo ungweru utuŵa panyake wa mtundu uswesi, uwo ukawonekanga nga ni nyankhuŵinda, ukakwera kufuma ku chigaŵa cha kumpoto cha mtambo, ndipo pachoko na pachoko ukafika pakati pa mtambo, ndipo pa 10 koloko panji pa maminiti 15 ghakujumpha 10 koloko, mtambo wose, kufuma kumafumiro gha dazi kuya kumanjiliro gha dazi, ukaŵa ungweru umoza ukuru. Ukawonekanga mwakofya chomene, ndipo ukaŵa ndendende nga ni ungweru wa moto wakofya. Ungweru ukasinthanga chomene; nyengo yinyake ukawonekanga nga ukukhira, ndipo mwaluŵiro ukakwerangaso na kung'anima kukuru. Pamoza nawo pakawonekanga josi linandi ilo likazingirangazingira, ndipo waliyose uyo wakawonanga wakawoneka kuti wakagomezga kuti ukaŵa ‘moto ukuru wakotcha vinthu.’
GSAM 113.3“Mu msumba ukuru mukaŵa wofi ukuru chomene; ŵanthu vikwi ŵakachimbiranga uko ŵakaghanaghananga kuti kukaŵa soka lakofya ili. Makina ghakuzimwira moto gha ku malo gha ŵakuzimwa moto gha mu misewu ya Baker, Farringdon, Watling, na Waterloo, kweniso gha ku malo gha ŵakuzimwa moto gha kumanjiliro gha dazi kwa London—nakuti makina ghose ghakuzimwira moto gha mu London, ghakakolekeka ku mahachi ndipo ghakachimbira uko ŵakaghanaghananga kuti ‘vinthu vikunangika’ na nkhongono zakujumpha za nyengo zose, ghakulondezgeka na ngolo, ŵakukwera pa mahachi, na mizinda yikuru ya ŵanthu. Makina ghanyake ghakafika mpaka ku High Gate na Halloway [pafupifupi mamayilo ghanayi] pambere ŵandamanye kuti ŵabudiska. Vinthu ivi vikawoneka kwa maora ghakujumpha ghaŵiri, ndipo ku mulenji vikazgoka vyakutowa chomene.
GSAM 114.1“Pa 2 koloko mulenji chinthu ichi chikawoneka chakutowa chomene, ndipo chikaŵa chakusuzga chomene kulongosora. London yose yikaŵala nga ni muhanya pakati, ndipo mu mlengalenga mukaŵa mwakutowa chomene. Chigaŵa cha kumwera cha mtambo, pa nyengo iyo yazunulika, nanga chikaŵavya mabingu, chikaŵa cha mdima ukuru; kweni nyenyezi, izo zikaŵa zambura kupendeka, zikang'anima makora chomene. Chigaŵa chinyake cha mtambo chikapambananga mwakuzizwiska kweni mwakutowa; chikaŵa chakutowa chomene, ndipo ungweru ukaŵa ukuru chomene; nyenyezi zakumbotoka zikawonekanga zakulondezgana kwambura kuleka, ndipo zikapambananga pa kung'anima—zikawonekanga nga kuti zikapangikanga pakati pa mtambo, na kuthandazgika mpaka zikawoneka nga kuti zikuphulika. Ivi vikakhuka ŵanthu mwamabuchi. Tunyenyezi twambura kupendeka tukafumanga na kuchimbira pachanya pa mphaka ya mtambo na charu, ndipo tukakhiliranga ku charu chapasi mwaluŵiro chomene mwakuti jiso likatondekanga kulondezga umo tukajumphanga; natwo tukawonekanga nga kuti tukuphulika na kuthandazga nyankhuŵinda yiswesi chomene pa chigaŵa chose cha mtambo. Mitundu yake yikaŵa yakutowa chomene.
GSAM 114.2“Pa 2 koloko na hafu, ivyo vikawonekanga vikazgoka mdima, uwo ukati wambininika, ukalongora chiŵingavura chakuŵala pachanya peneko pa mtambo, na kuzingilira m'mphepete mwa mdima uwo ukabenekeleranga chigaŵa cha kumwera cha charu. Pati pajumpha nyengo yichoko waka, mizati ya ungweru wakuyana na siliva yikafuma mu chiŵingavura ichi. Yikasazgikira mwakuzizwiska, yikusazgikana na nyankhuŵinda yiswesi iyo yikapangika pa nyengo yeneyiyo, ndipo yikati yakwera chomene, ivyo vikawonekanga vikajumphanga ivyo munthu wangaghanaghana. Nyenyezi zikachimbiranga kulikose, ndipo zikalutilira mpaka 4 koloko, apo vyose vikamara.”
GSAM 114Vinthu Vyachilendo Vyawoneka mu Dazi
GSAM 114.3Apo ŵapharazgi ŵamoyo ŵakalongosoranga unenesko wa kwiza kwa Fumu, vyakuzizwiska vinandi na vyakupambanapambana mu mtambo vikawoneka mu vigaŵa vyakupambanapambana vya charu. Pa ivi, malo agho tili nagho ghakutizomerezga waka kulongora umo dazi likawonekera ku Norwich, England, mu Disembala, 1843. Chinthu chakuyana nacho chikawoneka ku New Haven, Connecticut, pa Seputembala 9, 1844, kwa maora ghaŵiri pambere muhanya pakati yindafike na ghaŵiri pamanyuma pake, ndipo ŵanthu vikwi ŵakachiwona.
GSAM 115Umo Dazi Likawonekera Mwachilendo
GSAM 115.1Chizingo chichoko cha mukati chikwimira dazi. Likaŵa na mtundu utuŵa panyake wakuyana na chipasi cha orenji. Ku chigaŵa chakuwaro kwa vizingo viŵiri ivyo vikazingiliranga dazi, ivyo vikaŵa pa mitunda yakupambanapambana kufuma ku dazi, kukawonekanga mtundu wenewuwu; kweni ku chigaŵa cha mukati cha vizingo ivi kukaŵa kwa mtundu wachikasu chomene, mtambo wa mukati mwa vizingo ivi ukawonekanga wa mtundu wakufipa wakuyana na dongo, ndipo vizingo vikuru vitatu ivyo vikajumphanga mu dazi na pasi pake, vikawonekanga nga ni ungweru wakung'anima uwo ukawonekanga makora.
GSAM 115.2Vya ivyo vikachitika ku England, tikuŵazga mu kalata yakufuma kwa E. Lloyd, London, ya Janyuwale 3, 1844, kuti:—
GSAM 115.3“Kwawoneka ‘chimanyikwiro mu dazi’ chakuzizwiska, icho ŵenekaya ŵakuzirwa ŵa Norwich na ŵa ku malo ghakuzingilira ŵawona, icho chindawonekepo ku England kumasinda. Chikawoneka mu Disembala uyo wajumpha, pafupifupi 12 koloko muhanya pakati, ndipo chikalutilira kwa maora ghaŵiri. Chikawofya chomene ŵenekaya. Chikachitika pambere Ŵabali Winter, Burgess, na Routon ŵandambe mulimo wawo wa kupharazga mu msumba uwo. Chikawoneka kuti chikanozgera nthowa unenesko, mwakuti ŵakachita makora chomene kura.”
GSAM 116.1Nkhani ya chinthu chakuzizwiska ichi nga umo chikawonekera ku New Haven, Connecticut, yili mu Chemerezgo ca Pakati pa Usiku cha Okutobala 10, 1844, ndipo yikatoreka mu Muvikiliri wa New Haven wa Seputembala 10, 1844. Mu nkhani ya mu Chemerezgo, mulembi wakulaŵilira nyuzipepala wakuti, “Palije munthu wakusanda vinthu vya chilengiwa uyo wamanya kulongosora icho chikapangiska chinthu chakuzizwiska ichi mwakuti iyo mwene wakhorwe.”
GSAM 116.2Nkhani ya ivyo vikawoneka vyakukolerana na dazi ku New Haven, Connecticut, pa Seputembala 9, 1844, yikasindikizgikaso mu Muthenga wa Hartford wa Seputembala 12, 1844, ndipo yikuti:—
GSAM 116.3“Vizingo ivyo vikazingilira dazi pa Mande, Seputembala 9, 1844, kwa maora ghaŵiri pambere muhanya pakati yindafike na ghaŵiri pamanyuma pake, vikuwoneka kuti vikawoneka na ŵenekaya ŵithu ŵanandi awo ŵakavitemwa chomene, ndipo vikaŵawuska khumbo la kumanya makora vinthu vyakuyana navyo na ivyo vikuvipangiska.
GSAM 116.4“Chizingo ichi cha ungweru chikaŵa chapadera chifukwa chikakhala nyengo yitali, ndipo chikapeleka mwaŵi uwemi wakuti chisandike. Pafupifupi muhanya pakati, chikaŵa chomenechomene na vizingo viŵiri vyakuzingilira makora; chimoza chikaŵa cha usani wa madigiri pafupifupi 45, chikazingiliranga dazi ilo likaŵa pakati pake, ndipo chinyake chikaŵa cha usani wa madigiri pafupifupi 72, pakati pake pakaŵa pachanya peneko pa mtambo, uku m'mphepete mwake mukajumphanga mu dazi. Chizingo chichoko chikaŵa pamoza na chizingo chakutandawuka chakuŵa na mzere utali wakujumpha pakati, icho chikapambananga pachoko waka na chizingo chakuzingilira makora. Mwakuthyana ndendende na dazi, na madigiri 36 kumpoto kwa malo gha pachanya peneko pa mtambo, chizingo chikuru chikadumulananga na vizingo vinyake viŵiri ivyo usani wake wa kujumpha pakati ukaŵa wakuyana pafupifupi panji ndendende, ndipo pa malo agho vikadumulananga pakawonekanga kadontho kakuŵala, nga umo vingachitikira para ungweru wa vizingo vitatu vyakuŵala wasazgikana. Chizingo icho chikazingiliranga dazi chikalongoranga mitundu ya chiŵingavura, kanandi yikuŵala na kutowa chomene. Vizingo vinyake vikaŵa vituŵa ndipo ungweru wake ukaŵa uchoko apo vikaŵa kutali chomene na dazi. Ndipouli, vigaŵa vichokovichoko vya vizingo, vya mitundu yakugaŵikana ya ungweru [ya chiŵingavura], vikawonekanga pa nyengo zakupambanapambana, kumafumiro gha dazi na kumanjiliro gha dazi wuwo.... Kuyana kwa kapangikiro aka kukwenera kuŵa chifukwa cha dango linyake ilo likulongozga umo vizingo vya ungweru vikupangikira; kweni umo dango ili liliri vindamanyikwe makora.... Pandasuzge chomene kulongosora umo chizingo icho chikazingiliranga dazi chikapangikira, pakuti icho chikuchipangiska chikuyana pachoko na icho chikupangiska chiŵingavura, kweni chasuzga chomene kulongosora umo chizingo icho m'mphepete mwake mukujumpha pakati pa dazi chikambira.”
GSAM 117Vyazizwiska Ivyo Vikufiska Ivyo Malemba Ghakayowoyerathu
GSAM 117.1Kuti timanye umo ŵanthu ŵakagwiliskira ntchito vyazizwiska ivi ivyo vikawoneka kuchanya, mu England na mu America wuwo, tingaŵazga buku la Sylvester Bliss lakuti Kulongosora Chaputara cha Makumi Ghaŵiri na Chinayi cha Mateyu, ilo likasindikizgika ku Boston mu 1843. Wakati wazunura zinyake mwa nkhani izo zalembeka pachanya apa, wakati:—
GSAM 117.2“Ntheura ‘vimanyikwiro vikuru’ na ‘vinthu vyakofya’ ivyo vikayowoyekerathu mu Malemba gha unenesko vikuwoneka kuti vyose vyafiskika, pamoza na ivyo Muponoski wakati vizamudangira kwiza kwake.
GSAM 117.3“Nga umo kufumiska mahamba kwa makuni ntchimanyikwiro chakugomezgeka chakuti nyengo ya chihanya yili pafupi, ntheura para vimanyikwiro ivi vyafiskika, Ŵakhristu ŵakwenera kumanya nadi kuti kwiza kwa Khristu kuli pafupi, kuli pa milyango. Nkhuzomerezgeka waka yayi kuti ŵamanye ichi, kweni Muponoski withu wakuŵalangura kuti ŵachimanye.”5
GSAM 117ŴATHENGA
GSAM 117.4Pakuti tawona vinyake mwa vinthu vikuru vya uthenga wa kwiza kachiŵiri kwa Khristu, umo ukapharazgikira pakwamba, chingaŵa chakukondweska kuwona ŵanthu ŵachoko waka awo ŵakachita mulimo ukuru mu kupharazga kukuru uku. Tazunura kale mazina gha ŵanthu ŵanandi awo ŵakaŵa pakati pa ŵateŵeti ŵaluso chomene ŵa nyengo yira mu vyaru vya kuwaro, awo ŵakapharazga chemerezgo ichi. Para tikuwona ŵanyake awo ŵakadangilira mu America, awo Fumu yikaŵapa katundu wa mulimo uwu, tiwonengeso makora kuti woko la Fumu likaŵa nadi mu gulu ili.
GSAM 118William Miller
GSAM 118.1Chakwamba tiwonenge nkhani ya William Miller, uyo wakaŵa wakumanyikwa chomene mu gulu la kwiza kwa Khristu mu United States, mwakuti ŵanthu ŵanandi ŵakulimanya waka nga ni ‘chisambizgo cha Miller.’
GSAM 118.2William Miller wakababikira ku Pittsfield, Mass., mu Febuluwale, 1782. Kwambira waka apo wakaŵa mwana muchoko, wakalongora nkhongono na kulimbikira kwa maghanoghano vyakuluska vya ŵana ŵanandi. Pakati pajumpha vyaka vichoko waka, vimanyikwiro ivi vikawonekeranga chomene ku wose awo ŵakaŵanga nayo. Wakaŵa na thupi lankhongono, maghanoghano ghakugwira ntchito luŵiro ndiposo ghakukura makora mwakawiro, na nkharo yambura kafukwa. Wakasambira vyaka vichoko waka pa sukulu ya mu chigaŵa, iyo yikaŵa na mwaŵi uchoko wa masambiro, ndipo ŵanthu ŵanandi ŵakazomera kuti ivyo wakamanya vikajumphanga ivyo ŵasambizgi awo ŵakalembekanga ntchito nyengo zose ŵakamanyanga.
GSAM 118.3A Miller ŵakatora mu 1802, ndipo ŵakakhala ku Poultney, Vt. Ŵanalume awo ŵakachezganga nawo kwambira apo ŵakasamira ku Poultney, awo ŵakaŵawovwira chomene pa vinthu vya umoyo uwu, ŵakakhwaskika chomene na maghanoghano ghakukayikira vya chipulikano na visambizgo vyakuti Chiuta waliko kweni wakujivumbura yayi. Ŵakaŵa ŵanthu ŵa nkharo ziheni yayi, kweni pakuŵawona nga ni gulu, ŵakaŵa ŵenekacharu ŵawemi, ndipo kanandi ŵakaŵa ŵakuzika, ŵalusungu ndiposo ŵakovwira ŵanyawo. Ndipouli, ŵakakana Baibolo nga ndilo lakupimira unenesko wa chisopa, ndipo ŵakayezga kupangiska kukana uku kuŵa kwakupulikikwa, mwakugwiliskira ntchito ivyo ŵakasanga mu mabuku gha Voltaire, Hume, Volney, Paine, Ethan Allen, na ŵanyake. A Miller ŵakasambira mabuku agha mwakupwelelera, ndipo paumaliro ŵakajiphara kuti ŵakugomezga Chiuta kweni ŵakukana kuvumbura kwake. Iwo ŵenecho ŵakati ŵakakhala na chipulikano ichi kwa vyaka khumi na viŵiri, kwambira cha m'ma 1804.
GSAM 118.4Ŵakati ŵapika udindo wa kapitawo, ŵakanjira usilikari mu 1810. Ŵakati ŵawerako ku usilikari, ŵakasamira na mbumba yawo ku Low Hampton, N.Y., kuti ŵakambe ulimi kura mu 1812. Pakuŵa mulimi, ŵakaŵa na nyengo yinandi yakuŵazgira. Ŵakasanga kuti maghanoghano ghawo ghakukana kuvumbura kwa Chiuta ghakaŵapanga chigomezgo chilichose yayi cha chimwemwe kujumpha umoyo wa sono. Ku sirya linyake la dindi vyose vikaŵa mdima na chitima. Mu mazgu ghawo ŵenecho:
GSAM 118.4“Kumara waka kukaŵa chinthu chakuzizima na chakutenthemeska mtima, ndipo kweruzgika chifukwa cha ivyo tachita kukaŵa pharanyiko lambura kukayika ku wose. Kuchanya kukaŵa nga ni mkuŵa pachanya pa mutu wane, ndipo charu chikaŵa nga ntchisulo kusi ku malundi ghane. Umuyirayira!—kasi ukaŵa vichi? Ndipo nyifwa!—kasi yikaŵapo chifukwa wuli? Para nkhayezganga kupulikiska chomene, ndipo nkhaŵangaso kutali chomene na ukaboni wakukhorweska. Para nkhaghanaghananga chomene, fundo izo nkhafikangapo zikambininikangaso chomene. Nkhayezga kuleka kughanaghana, kweni nkhatondeka kulamulira maghanoghano ghane. Nkhaŵa wakusuzgika nadi, kweni nkhamanya chifukwa chake yayi.... Pakati pajumpha nyengo yichoko, mwamabuchi nkharo ya Muponoski yikawonekera makora chomene mu maghanoghano ghane. Vikawoneka kuti pangaŵa munyake muwemi na walusungu chomene, mwakuti iyo mweneko wangapeleka sembe yakubenekelera zakwananga zithu, na kutiponoska ku kulangika chifukwa cha kwananga. Nyengo yeneyiyo nkhapulika umo munthu wanthena wakwenera kuŵira wakutemweka; ndipo nkhaghanaghana kuti ningajiponya mu mawoko ghake na kugomezga lusungu lwake.”
GSAM 119Kung'anamuka kwa William Miller
GSAM 119.1Wakayowoyaso kuti:
GSAM 119.1“Nkhawona kuti Baibolo likalongoranga nadi Muponoski wakuyana waka na uyo nkhamukhumbanga; ndipo nkhazizwa umo buku lambura kupelekeka na mzimu wa Chiuta lingavumbulira malango ghakwenelera makora chomene ivyo charu chakwananga chikukhumbikwira. Nkhachichizgika kuzomera kuti Malemba ghakwenera kuŵa kuvumbura kwakufuma kwa Chiuta. Ghakazgoka chimwemwe chane; ndipo mwa Yesu nkhasanga mubwezi.... Sono Baibolo likazgoka chinthu chikuru icho nkhasambiranga, ndipo ningayowoya nadi kuti nkhalisandanga na chimwemwe chikuru. Nkhasanga kuti nkhaphalirikapo na hafu wuwo yayi. Nkhazizwa chifukwa icho nkhaŵa kuti nindawone kutowa na uchindami wake kale, ndipo nkhazizwa umo nkhaŵira kuti nkhalikanapo.”
GSAM 119.2William Miller wakalongosora yekha nthowa iyo wakasambiranga Baibolo, wakati:
GSAM 119.2“Nkhaŵikapo mtima kuti niŵike pamphepete maghanoghano ghose agho nkhaŵa nagho kale, kuti niyaniske lemba na lemba mwakukwana, na kulutilira kulisambira mwandondomeko nyengo zose.... Para nasanga chinthu chambura kupulikikwa makora, nkhatemwanga kuchiyaniska na malemba ghose ghakuyana nacho; ndipo, mwakovwirika na Cruden, nkhasandanga malemba ghose agho ghakaŵa na mazgu ghakuru ghalighose agho ghakasangika mu chigaŵa chambura kupulikikwa makora.... Mu nthowa iyi nkhalutilira kusambira Baibolo, pakuliŵazga lose kakwamba, kwa vyaka pafupifupi viŵiri, ndipo nkhakhorwa chomene kuti likujilongosora lekha.
GSAM 120.1“Apo nkhasambiranga nthena, nkhakhorwa kuti usange mauchimi agho ghafiskika kale ghangaŵa chakupimira umo agho ghachali munthazi ghazamufiskikira, ipo maghanoghano ghakuzara chomene ghakuyowoya za kuwusa kwa Khristu mu mzimu—vyaka chikwi vya kuwusa pa charu pambere umaliro wa charu undize, na kuwelera kwa Ŵayuda—ghakukhozgeka na mazgu gha Chiuta yayi.... Nkhasanga kuti Malemba ghakusambizga pakweru kuti Yesu Khristu wazamukhiraso ku charu chino, kwiza mu mabingu gha kuchanya, mu uchindami wose wa Ŵawiske.
GSAM 120.2“Nkhasanganga chimwemwe pakusambira Malemba icho pakwamba nkhaŵa nindaghanaghanepo kuti chingafuma mu visambizgo vyake. Nkhamba kughasambira kwambura kulindizga kuti nisangenge nyengo ya kwiza kwa Muponoski, ndipo pakwamba chikaŵa chinonono kugomezga ivyo nkhasanga; kweni ukaboni ukanikhwaska na nkhongono zikuru mwakuti nkhatondeka kukana ivyo nkhakhorwa navyo. Nkhaŵa pafupi kukhazikika pa ivyo nkhamanya, ndipo nkhamba kulindilira, kuŵa maso, na kulomba kuti Muponoski wize.”
GSAM 120.3Wakuyowoyaso kuti:
GSAM 120.3“Nkhagomezga; ndipo nyengo yeneyiyo mu maghanoghano ghane nkhapulikiska kuti nkhaŵa na mulimo wa kuthandazga chisambizgo ichi, kuti charu chigomezge na kunozgeka kukumana na Mweruzgi na Mwenenthengwa pa kwiza kwake. Palije chifukwa chakuti pano nilongosore mwakukwana viyezgo vyane vyakutalika na vyakuŵinya. Nkukwana kuyowoya kuti, pakati pajumpha vyaka vinandi, Mzimu wa Chiuta, nkhongono ya unenesko, na chitemwa pa ŵanthu vikanichichizga kuyegha mphinjika yane na kupharazga vinthu ivi ku charu icho chikufwa na kuparanyika.”
GSAM 120.4A Miller, nga ni ŵanthu awo ŵakachiskika na uthenga uwu mu vyaru vinyake, pakwamba ŵakaghanaghana kufiska mulimo wawo mwa kulemba na kusindikizga mu manyuzipepara gha ŵanthu wose na mu tumabuku. Pakwamba ŵakasindikizga maghanoghano ghawo mu Vermont Telegraph, nyuzipepara ya Ŵabatisite, iyo yikasindikizgikanga ku Brandon, Vt. Ichi chikaŵa mu chaka cha 1831. Ŵakayowoya kakwamba pa wumba za nkhani iyi mu chaka cha 1832. Pakuyowoya za ungano uwu, ŵakati, ‘Fumu yikapungulira uchizi wake pa ŵanthu awo ŵakawungana, ndipo ŵanandi ŵakagomezga na kuponoskeka.’
GSAM 121.1Mu 1836 nkhani zawo zikasindikizgika mu manyuzipepara ghanyake gha nyengo yira. Mu nyengo ya chiwuvi ya 1837-38 nkhani zawo zikafumiskika mu kabuku. Mu 1838 kabuku kachiŵiri ka mapeji 204 kakasindikizgika, ndipo mu kabuku aka A Miller ŵakati mazaza gha Ottoman ghangawa mu chaka cha 1839 panji 1840. Ŵakayowoya nkhani zawo kakwamba mu yinyake mwa misumba yikuru mu chaka cha 1836. Pa nyengo iyo ŵakayowoya mu misumba ya Randolph, Lowell, Groton, na Lynn, Mass.
GSAM 121.2Kuzakafika mu 1840, A Miller ŵakaŵa pafupifupi ŵekha pakuyowoya pa wumba za kwiza kwa Khristu uko kukaŵa pafupi. Mu chaka icho, mwamabuchi, ŵanthu mahandiredi ghanandi ŵakakolerana nawo pakupharazga uthenga. Icho chikapangiska kusintha kukuru uku tiwonenge mu chaputara chakulondezgapo. Mu nyengo ya chiwuvi ya 1839-40 A Miller ŵakayowoya nkhani zakulondezgana ku Exeter, N.H. Kura ŵakakumana kakwamba na Mulara J. V. Himes, uyo wakazomera chipulikano pa nyengo iyo, ndipo kwambira pa zuŵa ilo wakimilira pamoza na Mulara Miller nga ni wakusindikizga mabuku na mupharazgi wamwamphu wa uthenga ukuru wa kwiza kachiŵiri kwa Khristu.
GSAM 121Joshua V. Himes
GSAM 121.3Pakuyowoya za muteŵeti wamwamphu uyu mu gulu likuru ili, nthowa yiwemi chomene njakuzunura mazgu gha uyo wakalemba mbiri ya umoyo wake, uyo wakuti:—
GSAM 121.4“Joshua V. Himes wakababikira ku Wickford, R.I., pa 19 Meyi, 1805. Ŵawiske ŵakamanyikwanga chomene nga ni wamalonda wa ku West Indies, ndipo ŵakaŵa munthu wakumanyikwa mu mpingo wa Episkopale wa Mutuŵa Paulosi ku Wickford. Ŵanyina ŵakaŵa ŵalusungu ndiposo ŵakatemwanga Muponoski, ndipo ŵakaphaliranga mwana wawo za chitemwa ichi, uyo wakapulikiranga na mtima wakukhumbisiska.
GSAM 121.5“Ŵawiske ŵakakhumbanga kusambizga mwana wawo Joshua kuti waŵe muteŵeti mu mpingo uwo iwo ŵenecho ŵakaŵamo, kweni vinthu vinyake vikaŵatondeska. Chiuta wakaŵa na mulimo unyake wakuti mwana uyu wachite, ndipo wakanozganga vinthu mu nthowa yakuti chikhumbo chake chifiskike. Mu 1817 ŵawiske ŵakatumizga katundu wakudura uyo wakalaŵilirikanga na Kapitawo Carter, ndipo Alexander Stewart wakaŵa wakulaŵilira malonda gha katundu wa mu ngalaŵa. Ŵanalume aŵa ŵakaŵa ŵambura kugomezgeka, ndipo ŵakati ŵafika pa dowoko linyake ku West Indies, ŵakaguliska ngalaŵa na katundu wuwo, ndipo ŵakachimbira. Chakuchitika ichi chikasintha vyose ivyo ŵakanozgera umoyo wamunthazi wa msepuka Joshua, uyo wakenera kutumizgika ku Yunivesite ya Brown, ku Providence, R.I. M'malo mwake, mu Epulero, 1821, ŵakamutolera ku New Bedford, Mass., ndipo ŵakamukoleraniska na William Knights kuti wasambire mulimo wakupanga mipando na makabati.
GSAM 122.1“Wakati wafika pa nyumba yake yiphya, wakamba mwamwamphu mulimo uwo wakapika, wakuŵikapo mtima kuti waŵe waluso chomene pa mulimo wake. Ndipouli, wakamanya luŵiro kuti vya chisopa vya ŵanthu awo ŵakaŵa pafupi nayo vikamukondweskanga vyose yayi. Iyo wakuti, ‘Bwana wane wakaŵa wa Ŵaunitariani, ndipo wakanitoleranga ku mpingo wake. Muteŵeti Orville Dewey ndiyo wakaŵa muliska. Wakaŵa kuti wangofuma sonosono mu chipulikano chakuzomerezgeka cha chisopa. Masambiro agho nkhapokera kwa Bishopu Griswold na Muteŵeti William Burge, mulara wa mpingo wa Mutuŵa Paulosi, ku Wickford, ndiposo kupulika kanandi Dokotala Crocker wa mpingo wa Mutuŵa Yohane, ku Providence, R.I., uyo wakaŵa waluso pakuyowoya, vikanipangiska kutondeka kuzomera mazgu ghaluso gha A Dewey ghakukana visambizgo vya Khristu na ŵapositole ŵake.’
GSAM 122.2“Pakuti pa nyengo iyo pakaŵavya mpingo wa Episkopale ku New Bedford, wakasankha kuwungana mu Mpingo Wakwamba wa Ŵakhristu [wa Ŵasambiri yayi], ndipo pamanyuma wakakolerana na gulu ili. Iyo wakuti, ‘Pano nkhasanga Baibolo lakujulika na wanangwa wa kughanaghana, ndipo vyose viŵiri nkhavigwiliskira ntchito makora.’ Mpingo uwu ukalaŵilirikanga na Muteŵeti Moses Howe. Muteŵeti Clough wakabatiska Joshua V. Himes pa 2 Febuluwale, 1823. Na mtima wakugolera na mwamphu chifukwa cha Fumu yake, wakamba nyengo yeneyiyo, apo wakaŵa na vyaka khumi na vinkhondi na vitatu, kuphalira ŵanthu nkhani ya mphinjika na kuŵachiska kuti ŵang'anamuke mtima. Wakuyowoya za iyo mweneko kuti:—
GSAM 122.3“‘Pakati pajumpha nyengo yichoko nkhazgoka wakuchiska ŵanthu, ndipo nkhapiwa chizomerezgo chakuti nikuzge chawanangwa chane.... Nkhamalizga nyengo yane yakusambira ntchito mwakukondweska, ndipo ŵakanilumba. Kweni kwa vyaka vinkhondi panji vinkhondi na chimoza nkhatemwanga kugwira ntchito yakusazgikira, ndipo mwa nthowa iyi nkhasanganga zuŵa limoza panji ghaŵiri pa sabata ghakusambilira na kuchita mulimo wa umishonale mu vigaŵa vyakusoŵa, ndipo vipambi vya mulimo uwu nkhavipelekanga kwa muliska wane.’
GSAM 123.1“Mu 1825 wakatumika nga ni mishonale wa ungano wa mipingo ya Ŵakhristu ya kumwera kwa Massachusetts. Mulara Himes wakuti, ‘Pakaŵavya ndondomeko panji ndalama zakovwilira ŵamishonale, ndipo nkhaŵikapo mtima kuti nambe malonda kuti nijovwire, na kupharazga umo ningafiskira.’
GSAM 123.2“Mu 1828 wakafumako ku New Bedford, na kukayikira panji kusoŵa nkhongono yayi, kweni na mtima wakukhazikika uwo ukenera kutonda, ndipo wakaluta ku Plymouth, uko wakapharazganga mazgu gha Chiuta mu nyumba za masukulu, mu vipinda ivyo ŵakanozga kuti ŵagwiliskire ntchito iyi, na kulikose uko ŵanthu ŵakatenge ŵamupulikizgenge. Mu 1829 wakalutilira na mulimo wanthena ku Fall River kufikira mu 1830, apo wakasamukira ku Boston nga ni muliska wa Mpingo Wakwamba na Wachiŵiri wa Ŵakhristu; ndipo kura wakakhala vyaka makumi ghatatu na vitatu. Mu 1839 wakazomera chisambizgo cha kwiza kwa Khristu, nga umo chikalongosolekera na Mulara wakumanyikwa William Miller. Wakanjira mu mulimo uphya uwu na mwamphu wake wose, ndipo uteŵeti wake ukaŵa wakugolera na wankhongono. Mu 1840, wakamba kusindikizga Vimanyikwiro vya Nyengo, kuvikilira mulimo uwo wakajipelekera na mtima wake wose. Ndalama zake zose, mulimo wake wose, na nkhongono zake zose wakavipeleka ku mulimo uwu, ndipo ŵanthu vikwi vinandi ŵakang'anamuka mtima.”
GSAM 123Milimo iyo Miller na Himes Ŵakachitanga Pamoza
GSAM 123.3Kwambira mu 1840 kufikira mu nyengo ya kuvulura mahamba ya 1844, Ŵalara Miller na Himes ŵakachitiranga pamoza milimo yawo yinandi apo ŵakendanga kufuma mu msumba umoza kuya mu unyake, mu nyengo ya chihanya na hema lawo likuru chomene, ndipo mu nyengo ya chiwuvi mu mipingo na mu maholo gha ŵanthu wose. Nkhongono zikuru za thupi la Mulara Himes zikamusunga kufikira apo wakanjira mu chaka cha umoyo wake cha 92. Maghanoghano ghake ghakaŵa ghankhongono kufikira paumaliro. Mu chaka cha 1894, pa 28 Seputembala, wakayowoya nkhani yakuchiska chomene ku wumba wa ŴaAdventist ŵa Zuŵa la Chinkhonde na Chibiri ŵakujumpha vikwi vitatu pa malo gha msasa ku Lansing, Michigan. Wakawoneka kuti wakayowoyanga na mwamphu na nkhongono zinandi nga ni za mu mazuŵa ghakale. Ichi chikaŵa chakuzizwiska nadi kwa munthu uyo wakaŵa kuti wafika pa myezi yitatu ya chaka cha umoyo wake cha 91, ndiposo uyo wakasuzgikanga na nthenda yambura kuchizgika, iyo yikamukoma mu chaka chakulondezgapo.
GSAM 124.1Ŵalara Miller na Himes ŵakimilira, tingati, ‘kunthazi kwa nkhondo’ mu gulu la kwiza kachiŵiri kwa Khristu mu America, ndipo ŵakaŵa ŵaŵiri waka pakati pa ŵanthu makumi ghanandi awo ŵakagwiranga nawo ntchito ya kupharazga chisambizgo cha kwiza kwa Khristu, awo mikhaliro yawo yikuru yikaŵa kuŵikapo mtima mwakukhazikika na kugomezgeka kweneko. Ŵanthu aŵa, ŵanandi ŵa iwo, ŵakaŵa ŵa gulu ilo charu chikuti ‘ŵanthu awo ŵakajizengera umoyo wawo ŵekha,’—ŵanthu awo ŵakakhozgeka pakukumana na masuzgo ghakuru gha umoyo, awo ŵakasambira kuwona uwemi wa mulimo kuyana na malango ghawo, mwakupenja waka icho chingaŵawovwira iwo yayi. Ŵakaŵa na nkharo ya ŵanthu awo Mulara Miller wakati ndiwo kanandi ŵakazomeranga uthenga kufuma mu mipingo, ‘ŵanthu ŵakopa Chiuta chomene, ŵakujipeleka, ndiposo ŵamoyo mu chipulikano.’ Fundo iyi yikakhozgeka na ŵateŵeti ŵa mipingo yakupambanapambana, awo, ŴaAdventist ŵakati ŵapatukana nawo kaumaliro, ŵakati, ‘Ichi [chisambizgo ichi] chatenga ŵawemi chomene ŵa mu mskambo withu.’
GSAM 124Ŵapharazgi Ŵanyake Ŵakumanyikwa ŵa Adventist
GSAM 124.2Chingaŵa chakukondweska kuzunura mazina gha ŵanalume ŵanyake awo ŵakachita mulimo ukuru pamoza na Ŵalara Miller na Himes mu gulu la mu nyengo zakwambilira zira. Wakwamba pa ndondomeko iyi ni Charles Fitch, wa ku Cleveland, Ohio, uyo mu 1842 wakapeleka maghanoghano ghakuti paŵe machati ghakulongosora mboniwoni za nchimi Daniyeli na za Chivumbuzi. Maghanoghano agha ghakafuma pa Habakuku 2:2, 3. Charles Fitch wakafwa pa 10 Okutobala, 1844.
GSAM 124.3Dokotala Josiah Litch, wa ku Philadelphia, uyo, nga umo tiwonerenge mu chaputara chakulondezgapo, wakachiskika na Fumu kuti wapharazge unenesko uwo kufiskika kwake kukapangiska kuti ŵanthu ŵambe mwamabuchi na mwaluŵiro chomene kutemwa uthenga wa kwiza kwa Khristu.
GSAM 124.4Elon Galusha, wa ku Lockport, N.Y., muteŵeti wakumanyikwa wa Ŵabatisite, uyo malemba na uteŵeti wake pa nkhani ya kwiza kwa Fumu uko kukaŵa pafupi vikawuska chidwi chikuru mu chisopa icho.
GSAM 125.1E. R. Pinney, wa ku Seneca Falls, N.Y., muteŵeti munyake wakujipeleka wa mpingo wa Ŵabatisite uyo uteŵeti na malemba ghake vikaŵa vyankhongono mu mulimo. Wakeneranga nadi kuchemeka ‘Mchere wa charu.’
GSAM 125.2Geo. Storrs, wa ku msumba wa New York, uyo pambere wandazomere chisambizgo cha kwiza kwa Khristu wakaŵa mupharazgi wakumanyikwa wakuwuska chipulikano. Malemba ghake ghakaŵa na nkhongono zikuru pakuchiska ŵanthu kuti ŵajipeleke iwo ŵenecho ndiposo katundu wawo chomene ku mulimo; ichi chikachitika chomene mu masabata ghaumaliro gha mazuŵa 2300. Ndiyo, pamanyuma pa kukhuŵara, wakapeleka ku ŴaAdventist na ku charu nkhani zake zinkhondi na yimoza zakuti ŵazisande, izo zikayowoyanga za kawiro ka munthu, kakhaliro ka ŵakufwa, na chilango chamunthazi.
GSAM 125.3Mulara Stockman, wa ku Portland, Maine, wakaŵa muteŵeti munyake wamwamphu mu milimo ya William Miller yakuwuska chipulikano mu msumba uwo. Wakafwa masabata ghachoko pambere chaka cha Ŵayuda cha 1843 chindamare, apo ŴaAdventist ŵakagomezganga na kulindizga kuti Fumu yizenge pa nyengo iyo.6
GSAM 125.4Pakaŵa ŵanalume ŵanyake ŵakumanyikwa awo chifukwa cha kusoŵa malo tiŵazunurenge waka, nga ni N. N. Whiting, uyo wakang'anamura Testamente Lasono mu Chingelezi, ilo likumanyikwa kuti Kung'anamura kwa Whiting; S. S. Snow, F. G. Brown, Apollos Hale, L. D. Mansfield, Geo. Needham, O. R. Fassett; George, Wesley, na Edwin Burnham (ŵabali ŵatatu), wose ŵateŵeti ŵaluso mu uthenga.
Notes
- Habakuku 2:2, 3. ↩
- Chivumbuzi 14:6, 7. ↩
- Mariko 1:14, 15, ↩
- Yoweli 2:30, 31. ↩
- Kulongosora Chaputara cha Makumi Ghaŵiri na Chinayi cha Mateyu, mapeji 49-60. S. Bliss, Boston, Mass., 1843. ↩
- Ntchipusu kuwona, nga umo vikulongosolekera mu buku la Malemba Ghakwambilira, peji 17, chifukwa icho Ŵalara Fitch na Stockman ŵakaŵira ŵakukhumbisiska kumanya ivyo vikachitika kwambira apo ŵakagona tulo. ↩