Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
07 / 31
07 / 31

Cipaturo 4 — Nyengo ya Umaliro

John Norton Loughborough

GSAM 77.1“NDIPO nkhati, A Fumu yane, kasi umaliro wa vinthu ivi uzamuŵa wuli? Ndipo wakati, Luta, Daniyeli: chifukwa mazgu agha ghajalika na kudindika mpaka nyengo ya umaliro. ... Ŵaheni ŵazamuchita uheni: ndipo palije muheni uyo wazamupulikiska; kweni ŵavinjeru ŵazamupulikiska.”1

GSAM 77.1“Wakati kwa ine, Pulikiska, iwe mwana wa munthu: chifukwa mboniwoni iyi njakukhwaskana na nyengo ya umaliro.”2

GSAM 77.1“Kweni iwe, Daniyeli, jara mazgu agha, ndipo dindika buku, mpaka nyengo ya umaliro; ŵanandi ŵazamuchimbira uku na uko; ndipo kumanya kuzamwandana.”3

GSAM 77.1Kasi apa mazgu ghakuti “nyengo ya umaliro” ghakung'anamurachi? Ghangang'anamura umaliro wenecho yayi, chifukwa usange vingaŵa nthena, chigaŵa cha uchimi wa Daniyeli icho “chikadindika” chingaŵa chambura ntchito ku ŵanthu. Pakuti “vinthu vyakuvumbulika ni vyithu,”4 chigaŵa ichi chikwenera kuŵa chakovwira pa nyengo yinyake. Ntheura mazgu ghakuti “nyengo ya umaliro” ghakwenera kung'anamura nyengo iyo yili pafupi na umaliro wenecho, apo vinthu ivyo vikayowoyeka kwa Daniyeli vizamupulikiskika.

GSAM 77Zuŵa la Kunozgekera Kwake

GSAM 77.2Kwambura kukayika ghakung'anamura nyengo iyo nchimi Nahumu yikayichema “zuŵa la kunozgekera kwake.” Apa nchimi yikayowoyanga za kuparanyika kwa Nineve na “chiwawa cha nthyapu, na chiwawa cha magudumu ghakugudumuka, na mahachi ghakuduka, na magaleta ghakudumphadumpha.”5 Chakwamba nchimi yikalongoreka soka likuru kuluska ili, ilo lizamwiza pa charu chose, apo “mapiri ghakutenthema pamaso pake, ndipo tumapiri tukusungunuka, ndipo charu chikuphya pamaso pake, enya, charu na wose awo ŵakukhala mwenemumo. Ni njani wangimilira pamaso pa ukali wake? Ndipo ni njani wangazizipizga ukali wake wakofya? Ukali wake ukuthulika nga ni moto, ndipo malibwe ghakubwangandulika na iyo.... Wazamuparanya kotheratu; suzgo lizamuwukaso kachiŵiri chara.”6

GSAM 78Magaleta na Nyali Zakugolera

GSAM 78.1Nchimi yikuyowoyaso vyakukhwaskana na zuŵa ili la kunozgekera: “Magaleta ghazamuŵa na nyali zakugolera pa zuŵa la kunozgekera kwake, ndipo makuni gha mipayini ghazamusunkhunyika chomene. Magaleta ghazamuchimbira mwankhongono mu misewu, ghazamugundana mu misewu yisani: ghazamuwoneka nga ni nyali, ghazamuchimbira nga ni malibwegha. Wazamukumbuka ŵankhongono ŵake: ŵazamukhuŵara pakwenda; ŵazamuchimbilira ku linga lake, ndipo chakuvikilira chizamunozgeka.”7

GSAM 78.2Uwu mbulongosoli wakwenelera nadi wa sitima ya mazuŵa ghano iyo yikuchimbira nga ni libwegha, pamoza na mulaŵiliri wake uyo wakupenda na kupendaso ŵakwera ŵake kufuma pa malo ghakuyimira ghamoza kuya pa ghanyake, ndipo ŵakukhuŵara pakwenda para sitima yikwenda. Ndiposo makuni gha mipayini ghakunangika ghanandi chomene pakupanga mathabwa ghakukhozga njanji, vyakukhozgera milatho, matenga ghakuvikilira njanji ku chiwuvi, na vinyake. Ŵakuti njanji yinyake yakujumpha mu mapiri gha Sierra Nevada yili na matenga ghakuvikilira njanji ku chiwuvi vyakupangika na makuni gha mipayini, vyautali wa mamayilo 47. Ndipo nchimi yikati ichi chizamuŵako pa “zuŵa la kunozgekera kwake.”

GSAM 78.3Nyengo iyi ya umaliro yikuyowoyekaso na nchimi Yoweli apo ŵateŵeti ŵa Fumu ŵakulangulika kuti, “Liskani mbata mu Ziyoni, ndipo chemerezgani chenjezgo pa phiri lane lakupatulika: wose awo ŵakukhala mu charu ŵatentheme; chifukwa zuŵa la Fumu likwiza, pakuti lili pafupi.”8

GSAM 78.4Ndiposo nchimi Zefaniya yikuti, “Wunganani pamoza, enya, wunganani, imwe mtundu wambura kukhumbikwa; pambere chilango chindafiskike, pambere zuŵa lindajumphe nga ni mapesi, pambere ukali wakofya wa Fumu undize pa imwe, pambere zuŵa la ukali wa Fumu lindize pa imwe. Penjani Fumu, imwe mose ŵakuzika ŵa pa charu, awo mwachita cheruzgo chake; penjani urunji, penjani kuzika: panji mungabisika pa zuŵa la ukali wa Fumu.”9

GSAM 79.1Kuti timanye makora chomene ng'anamuro la mazgu ghakuti “nyengo ya umaliro,” ndiposo apo yikwambira, tiwonenge malo ghanyake apo mazgu agha ghagwiliskirika ntchito. Mu chipaturo cha 11 cha Daniyeli muli kuwusika kwa nkhanza uko kukeneranga kulutilira kuwusa mpaka nyengo ya umaliro. Fumu yikati vya kuwusika kwa nkhanza uku, “Ŵanyake ŵakupulikiska ŵazamukuwa, kuti ŵayezgeke, na kutoweskeka, na kuzgoka ŵatuŵa, mpaka nyengo ya umaliro: chifukwa iyo [nyengo ya umaliro] yichali kulindilira nyengo yakutemeka.”10

GSAM 79Mulimo wa Lusengwe Luchoko

GSAM 79.2Ŵalongosoli ŵanandi ŵa Malemba ŵa Chiprotesitanti ŵakukolerana kuti kuwusika uku na “lusengwe luchoko” lwa mu Daniyeli 7 ni mpingo wa ku Roma uwo ukaŵa na mazaza gha boma mu mawoko ghake pa nyengo “yakutemeka.” Nyengo yakutemeka iyi yikaŵa “nyengo yimoza, nyengo ziŵiri, na hafu ya nyengo.”11 Agha ghakaŵa mazuŵa 1260 gha uchimi—vyaka 1260—vya kuwusa kwa boma kwa lusengwe luchoko, kwambira mu 538 mpaka mu 1798 pamanyuma pa kubabika kwa Khristu. Mu chaka chaumaliro ichi mazaza gha boma gha lusengwe luchoko ghakatoleka, pa “nyengo yakutemeka.” Ntheura pa nyengo iyi ŵanthu ŵakaleka “kuwa” na woko la mazaza agha nga umo ŵakawiranga kale. Ntheura chaka ichi—1798—chikulongora kwamba kwa nyengo iyo mu uchimi uwu yikuchemeka “nyengo ya umaliro.”

GSAM 79.3Chaka cha 1798 chikamalizga “mazuŵa 1260”—vyaka 1260—apo “Ŵakaboni Ŵaŵiri” ŵa Fumu (Testamente Yakale na Testamente Yiphya) ŵakeneranga “kuchima... ŵavwara vigudulu.”12 Mu Nyengo za Mdima za nthambuzgo, Malemba ghakasungika mu viyowoyero vya Chigiriki na Chilatini, ndipo ŵanthu bweka ŵakavipulikiskanga yayi viyowoyero ivi. Kukanizga ŵanthu kufika ku Malemba uku kukuyaniskika na kuvwalika kwawo “vigudulu.”

GSAM 80Ŵakaboni Ŵaŵiri Ŵakomeka

GSAM 80.1“Para ŵazakamalizga ukaboni wawo [mu kakhaliro ka kuvwara vigudulu], chikoko icho chikukwera kufuma mu chizongwe chambura pasi chizamurwa nawo nkhondo [Satana wakuwuska ŵanthu ŵa charu na kugwira ntchito kwizira mwa iwo], ndipo chizamuŵathereska na kuŵakoma. Ndipo vitanda vyawo vizamugona mu msewu wa msumba ukuru, uwo mwauzimu ukuchemeka Sodomu na Eguputo, uko Fumu yithu nayo yikapachikika [“yikupachikika,” mu Baibolo la Chidanishi na mu Baibolo Lakunozgeka]. Ndipo ŵanthu ŵa mafuko na mitundu na viyowoyero na vyaru ŵazamuwona vitanda vyawo mazuŵa ghatatu na hafu, ndipo ŵazamuzomerezga yayi kuti vitanda vyawo viŵikike mu malaro.”13

GSAM 80Kuwusa kwa Wofi

GSAM 80.2Kukomeka kwa Ŵakaboni aŵa kukafiskika mu “kuwusa kwa wofi” mu France, kwambira mu 1792 mpaka mu 1795—vyaka vitatu na hafu. Nangauli Kuwukira kwa ku France kukalutilira vyaka pafupifupi 6 panji 7, ni mu vyaka vyakwambilira vitatu na hafu apo ŵakayezgayezga chomene kuparanya Baibolo, chisopa, na wose awo ŵakachitanga chikanga kuyowoyera Baibolo panji chisopa. Nangauli Kuwukira kwa ku France kukajiyowoyera kuti kukarwanga na uwusi wa mafumu na upusikizgi wa ŵasembe, kukazgoka nadi nkhondo ya kuwuskapo Chiuta na Baibolo. Vya nyengo iyo yikadangilira waka Kuwukira uku, tikuŵazga kuti,

GSAM 80.2“Tileke kuluwa kuti pambere Kuwukira kwa mu 1792 kundachitike, awo ŵakathandazganga kuleka kupulikana mwa Chiuta mu France ŵakuti ŵakawunganya pakati pawo na kugwiliskira ntchito £900,000 [$4,500,000] mu chaka chimoza, enya, mwakuwerezgawerezga, pakugura, kusindikizga, na kugaŵa mabuku kuti ŵanange maghanoghano gha ŵanthu na kuŵanozgekereska kuchita vinthu vyakofya.”14

GSAM 80Ŵalembi Ŵambura Kupulikana mwa Chiuta

GSAM 80.3“Nthowa ya Kuwukira kwa nthena yikanozgeka na ivyo vikalembeka na Voltaire, Mirabeau, Diderot, Helvetius, D’Alembert, Condorcet, Rousseau, na ŵanyake ŵa mtundu wenewuwu. Mu ivyo ŵakalemba ŵakayezgayezga kuthandazga visambizgo vyakubwangandura chisopa icho chikufuma pa kuwona chilengiwa ndiposo icho chikufuma pa ivyo Chiuta wavumbura. Ivyo Chiuta wavumbura vikakanika pera yayi, kweni vikasezgekera pamphepete kotheratu; Chiuta wakachimbizgika mu vyakulengeka vyose, ndipo m'malo mwake ŵakaŵikapo chinthu chakughanaghanira waka, chakuchemeka Chiuta Mwanakazi wa Mahara.”15

GSAM 81.1Mu chaka cha 1793 maghanoghano gha ŵanthu ghakaŵa ghakuti ŵakuchita viŵonetsero vya maseŵero ŵakalumbikanga na chiwawa chifukwa cha mazgu ghawo ghakutuka Chiuta na Baibolo. Nga ntchiyelezgero tikukora mazgu agha:

GSAM 81.1“Wakuseŵera maseŵero ghakusekeska Monert, mu tchalitchi la St. Roche [Paris], wakafika pa uchindere ukuru chomene pamaso pa Chiuta. Wakati, ‘Chiuta, usange muliko, wezgerani nduzga pa zina linu ilo latukika! Nkhumususkani. Mukukhala chete. Mulije chikanga kutumizga leza winu. Pamanyuma pa ichi ni njani wapulikanenge kuti muliko?’”16

GSAM 81Mulimo Wakutuka Chiuta mu Lyons, France

GSAM 81.2Umo awo ŵakakoma Ŵakaboni “ŵakapachikiraso Mwana wa Chiuta, na kumulengeska pakweru” (Ŵahebere 6:6), viwonekenge mu ivyo vikachitika pa phwando ilo Fouché wakachita mu Lyons, kuti wachindike Chalier, kazembe wa Lyons, uyo wakakomeka. Pambere wandafike mu Lyons, Fouché wakalangura kuti

GSAM 81.2“vimanyikwiro vyose vya chisopa viparanyike; ndipo pachanya pa vipata vya malaro gha matchalitchi palembeke kuti, Nyifwa ni tulo twamuyirayira.... Chikozgo cha mutu na chifuŵa cha Chalier chikanyamulika mu misewu, ndipo mzinda ukuru wa ŵakukoma ŵanthu na mahule ukaŵalondezganga. Pamanyuma pawo pakiza mbunda yakunyamura buku la makani ghawemi, mphinjika, na viŵiya vya Mugonero wa Fumu, ivyo mwaluŵiro vikaponyeka mu moto, ndipo mbunda yikachichizgika kumwa vinyo lakupatulika mu nkhombo ya Mugonero wa Fumu.”17

GSAM 81.3Phwando la Mahara ilo likachitikira mu Paris likulongosoleka nthena:

GSAM 81.3“Ŵakaluta mu ndondomeko ya ŵanthu ŵakwenda ku ungano wa ŵimiliri, ndipo gulu la ŵanthu ŵakuchita chiwawa ... likayezgelera milimo ya chisopa mwakusekeska chomene.... Ŵanalume ŵakavwara minjilira yituŵa na minjilira yapachanya ya ŵasembe, ŵakiza ŵakwimba haleluya, na kuvina Carmagnole, ku malo ghakuyowoyerapo pamaso pa ungano wa ŵimiliri. Penepapo ŵakaŵika chingwa chakupatulika cha Mugonero, tumabokosi umo chikasungikanga, na vikozgo vya golide na siliva. Ŵakayowoya mazgu ghakuseka.... Ŵimiliri ŵakufuma ku St. Denis ŵakachemerezga kuti, ‘A imwe, a imwe, vilwero vya kutentheka kwambura mahara, ŵatuŵa ŵakutumbikika ŵa mitundu yose, sono paumaliro muŵe ŵakutemwa charu chinu, wukani mose pamoza, ndipo teŵeterani charu pakuluta ku malo ghakupangira ndalama kuti mukasungunulike.’”18

GSAM 82Mazgu gha Chiuta Ghakufuma mu Mdima

GSAM 82.1“Pamanyuma pa mazuŵa ghatatu na hafu Mzimu wa umoyo wakufuma kwa Chiuta ukanjira mwa iwo” (Ŵakaboni), ndipo iwo “ŵakakwera kuchanya mu bingu.”19 Nyengo ya Chiuta yikafika kuti mazgu ghake ghafume mu mdima na kuŵikikaso pamaso pa charu. Nyengo yikafika (1798) kuti mulimo wa umishonale uchitike mu charu chose. Mu 1804 Gulu la Baibolo la Britain likakhazikiskika. Pamanyuma pake pakakhazikiskika magulu ghanyake ghanandi gha Baibolo, ndipo sono Baibolo lang'anamulika mu viyowoyero vyose vikuru vya charu. Ntheura kuwonekera kwa Malemba, Ŵakaboni Ŵaŵiri, pa malo apo wose ŵangaghawona na kughaŵazga, kukuyaniskika na kukwera kwawo kuchanya mu bingu.

GSAM 82.2Mu nyengo ya Kuwukira kwa ku France, Voltaire wakati para vyaka 100 vyajumpha, Baibolo lizamuŵavya ntchito. Mu chaka cha 100 kufuma apo wakayowoyera mazgu agha, Mabaibolo ghanandi ghakagaŵika mu France mwekha kuluska agho ghakamanyikwanga kuti ghaliko apo Voltaire wakajilumbanga na mazgu ghawaka agha. Ndipo ŵakuti nanga ni nyumba iyo wakayowoyeramo mazgu agha sono yikugwiliskirika ntchito nga ni nyumba ya Baibolo.

GSAM 82Libwe la Rosetta Lasangika

GSAM 82.3Pali fundo ziŵiri zakukhwaskana na chaka cha 1798 na ŵanthu ŵa ku France izo tikwenera kuziwona: Chakwamba, mu chaka ichi ŵasilikari ŵa ku France, ŵakulongozgeka na Mulara wa Ŵasilikari Berthier, ŵakawuskapo boma la papa mu Roma, ndipo ŵakafiska (kwambura iwo kumanya) uchimi wa chakuchitika ichi, uwo ukaŵa mu buku lenelira ilo ŵakarwanga nalo nkhondo; chachiŵiri, mu chaka chenechichi, ku linga la St. Julien, pa mlonga wa Rosetta uwo ukuphapatuka ku Nile, ŵasilikari ŵa ku France, apo ŵakajimanga pasi, ŵakasanga libwe lakumanyikwa la Rosetta, ilo sono lili mu Nyumba Yakusungiramo Vinthu Vyakale ya Britain. Pa libwe ili pali mazgu ghakujobeka mu malembero ghatatu: malembero gha vithuzithuzi, agho ŵasembe ŵakagwiliskiranga ntchito; malembero gha ŵanthu bweka; na Chigiriki. Ichi ntchakujulira icho chikajura malembero gha ŵanthu bweka na gha vithuzithuzi, agho mpaka nyengo iyo ghakaŵa ghambura kupulikiskika. Sono, nga umo munyake wakayowoyera, “chizuru na fosholo, pakuvumbura malemba agha gha ŵanthu bweka kufuma pasi, vikupereka ukaboni unandi wa kulunjika kwa mbiri yakale ya Baibolo kuluska uwo ukufuma ku malo ghanyake ghose padera pa Malemba gheneko.” Ntheura ŵanthu ŵeneŵara awo ŵakaghanaghananga kuparanya Baibolo, ŵakagwiliskirika ntchito kwambura kumanya, kuti ŵafiske uchimi pakuwuskapo mazaza gha uwusi wa papa paumaliro wa vyaka 1260, ndiposo ŵakasanga chakujulira malembero gheneghara agho ghakukhozga unenesko wa Malemba agho ŵakayezgayezga chomene kuparanya.

GSAM 83“Uzamwimilira mu Chigaŵa Chako”

GSAM 83.1Kasi mungelo wakaphalira Daniyeli kuti ntchivichi icho chizamuchitika mu nyengo ya umaliro? Kufuma apo Daniyeli wakapulikira mutuŵa wakuti, “Mpaka mazuŵa 2300, penepapo chihema chakupatulika chizamutoweskeka,”20 maghanoghano ghake ghakazura na kwenjerwa vya umo uzamuŵira “umaliro wa vinthu ivi,” ndiposo kuti pazamujumpha “nyengo yitali wuli.”21 Paumaliro wakaphalirika kuti kumanya nyengo iyi nkhwa mu mazuŵa ghake yayi. Wakaphalirika kuti, “Luta nthowa yako mpaka umaliro ufike: chifukwa uzamupumura, na kwimilira mu chigaŵa chako paumaliro wa mazuŵa.”22

GSAM 83.2Ŵanyake ŵaghanaghana kuti mazgu agha ghakayowoyanga vya umaliro wa charu wenecho, ndiposo kuti pa nyengo iyo Daniyeli, pamoza na ŵanthu ŵanyake ŵa Fumu, wazamupokera njombe yake na kwimilira mu chigaŵa chake cha chiharo. Tikuphalirika kuti lizgu la Chihebere lakung'anamura chigaŵa cha chiharo, chigaŵa cha charu, na vinyake, ni gheh-vel. Ili ndilo lizgu ilo lang'anamulika kuti chigaŵa mu lemba ili yayi; lizgu la pano ni goh rahl. Ŵakumanya Chihebere ŵakutiphalira kuti lizgu ili, goh rahl, likusangika ka 76 mu Testamente Yakale, ndiposo kuti ni lizgu lenelira ilo likugwiliskirika ntchito pakuyowoya vya kutoweska kwa chihema chakupatulika uko kukaŵa chakuwoneskera, apo ŵakawombanga mayere kuti ŵamanye iyo mwa mbuzi ziŵiri yikeneranga kukomeka. Apo musofi mulara wakatoranga ndopa za mbuzi ya Fumu na kunjira mu chihema chakupatulika kuti wachite mulimo wa kutoweska, Ŵaisrayeli wose ŵakayimiranga kuwaro, ŵakujichefya mu mitima yawo na kuzomera zakwananga zawo, kuti ŵayimilire ŵambura mulandu na kupokera thumbiko la musofi mulara para wafuma mu chihema chakupatulika. Ntheura, pa zuŵa ilo, Israyeli wakimilira mu chigaŵa chake.

GSAM 84.1Apo kutoweska kwa chihema chakupatulika kwaumaliro kukeneranga kwiza, paumaliro wa mazuŵa 2300, mulandu wa Daniyeli, pamoza na milandu ya ŵarunji wose awo ŵakafwa, yikeneranga kusandikaso pamaso pa Chiuta. Ntheura Daniyeli wakwimilira mu chigaŵa chake.

GSAM 84Mazgu Ghakadindika Mpaka mu 1798

GSAM 84.2Pakuzgora fumbo la Daniyeli lakuti, “A Fumu yane, kasi umaliro wa vinthu ivi uzamuŵa wuli?”23 wakaphalirika kuti, “Mazgu agha ghajalika na kudindika mpaka nyengo ya umaliro.”24 Ivyo vikatimbanizga chomene maghanoghano gha Daniyeli ghakaŵa mafumbo ghakuti “pawuli?” “nyengo yitali wuli?” na “kasi umaliro uzamuŵa wuli?” Izi ndizo fundo izo zikazizwiska na kwenjerweska nchimi, ndipo ni vinthu ivi pera ivyo vikeneranga kujalika na kudindika mpaka “nyengo ya umaliro,” buku lose la Daniyeli yayi, nga umo ŵanyake ŵaghanaghanira. Pambere nyengo iyi ya 1798 yindafike, ŵakusambira uchimi ŵakaŵa na ungweru wakukhwaskana na masabata 70, ndipo ŵakapulikiska kuti ghakamba mu 457 pambere Khristu wandababike. Uteŵeti wa Khristu wapakweru, nyifwa yake, na vinyake, vikachitika mwakukolerana ndendende na kupenda masabata 69 na 70 kufuma pa chaka icho. Kufiskika ndendende kwa mulimo wa Muponoski mwakukolerana na kupenda uku kukaŵapa ukaboni wankhongono wakuti iyo wakaŵa nadi Mesiya waunenesko, ndiposo kuti chaka cha kwamba kwa masabata 70 chikakhazikika mwambura kusinthika. Pakuti ŵakatondeka kusanga kuti masabata 70 ghakaŵa chigaŵa chakwamba cha mazuŵa 2300, nkhani iyi yikakhala yakudindika mpaka pamanyuma pa 1798, nga umo vikayowoyekerathu.

GSAM 84Chijuliro cha Mazuŵa 2300

GSAM 84.3Sono tiyeni tiwone ukaboni wa nkhani iyi. Kufikira mu chaka cha 1798, ŵakulongosora uchimi ŵakaŵavya ungweru wakumanyira apo mazuŵa 2300 ghazamumalira. Ŵakamanyanga kung'anamura vimanyikwiro, chikozgo na vikoko vya mu buku la Daniyeli, kweni ŵakatondekanga kuyowoya apo mazuŵa 2300 ghazamumalira, chifukwa ŵakaŵa ŵandapulikiske apo mazuŵa agha ghakambira. Kuŵa ukaboni wa ichi, tikuŵazga mu Chemerezgo cha Pakati pa Usiku, nyuzipepara ya Adventist iyo pa nyengo iyo yikasindikizgikanga mu msumba wa New York, ya pa 15 Juni 1842 kuti: “Ntchakukondweska nadi kuwona kuti ŵalembi ŵakupambanapambana, awo ŵakalembanga kwambura kuthemberana, kufuma mu 1798 ŵawona icho pakwamba palije uyo wakachimanyanga—kuti masabata 70 ghakaŵa chijuliro cha mazuŵa 2300.”

GSAM 85Ŵanandi Ŵakusanga Ungweru

GSAM 85.1Pakuti kumanya uku ‘kukajalirika’ kufikira nyengo yakutemeka ya Fumu yakuti ŵanthu ŵake ŵapulikiske, ndimo pera apo ‘nyengo ya umaliro’ yikafika, ŵanandi ŵakenera ‘kuchimbira uku na uku’ mu Malemba, kupenja vinthu ivi. Para tiyaniska mang'anamuliro ghachoko waka gha lemba ili, fundo iyi yiŵenge yakupulikikwa makora.

GSAM 85.2Dokotala Adam Clarke wakuti: “Ŵanandi ŵayezgeyezgenge kupenja ng'anamuro; ndipo kumanya kuzamwandana—mu nthowa iyi.”

GSAM 85.3Mu Baibolo la Chijeremani la Luther, ilo likanozgekaso, tikuŵazga kuti: “Ntheura ŵanandi ŵazamulisanthula, ndipo ŵazamusanga kupulikiska kukuru.”

GSAM 85.4Baibolo la Chijeremani la Mang'anamuliro Ghakuyaniskika likuti: “Ŵanandi ŵazamulisanthula lose, ndipo ntheura kumanya kuzamwandana.”

GSAM 85.5Baibolo la Chijeremani la L. Van Ess, ilo papa nayo wakazomerezga kuti Ŵakatolika ŵaliŵazgenge, likung'anamura kuti: “Ŵanandi ŵazamulisanthula lose, ndipo kumanya kuzamuŵa kukuru.”

GSAM 85.6Baibolo la Chiswidi likuti: “Ŵanandi ŵazamupenja mukati mwake, ndipo kumanya kuzamuŵa kukuru.”

GSAM 85.7Baibolo la Chidanishi na Chinoweji, ilo likanozgekaso, likuti: “Ŵanandi ŵazamupenja mwakulimbikira, ndipo kumanya kuzamuŵa kunandi.”

GSAM 85.8Mu Chemerezgo cha Pakati pa Usiku cha pa 15 Juni 1842 tikuŵazga vya kupenja na kusanga kumanya uku pa icho chikajalirika pambere chaka cha 1798 chindafike: “Asi ntchakuzizwiska kuti ŵalembi ŵanandi, kwambura kumanyana, ŵakafika pa fundo yimoza pa nyengo yakuyana?”

GSAM 86.1Apa tikupereka mazina gha ŵanthu na magulu 20 ghakupambanapambana agho ghakasanga unenesko wakukhwaskana na umaliro wa mazuŵa 2300, kwizira mu kuyowoyeskana chara, kweni chifukwa cha kusanda Malemba mwakulimbikira, ŵakulongozgeka na Mzimu wa Chiuta. Pakwamba pa mazina agha tikuŵika William Miller wa ku boma la New York; ndipo ŵakulondezgapo ni A. J. Krupp, wa ku Philadelphia, Pa.; David McGregor, wa ku Falmouth, Maine; Edward Irving, wa ku England; Archibald Mason, wa ku Scotland; W. E. Davis, wa ku South Carolina; Joseph Wolff, uyo wakateŵeteranga mu vigaŵa vyakupambanapambana vya Asia; Alexander Campbell, mu kudumbiskana kwake na Robert Owen mu 1829; Kapiteni A. Landers, wa ku Liverpool, England; Leonard Heinrich Kelber, wa ku Stuttgart, Germany; Lacunza, wa ku Spain; Hentzepeter, wa ku The Hague, Holland; Dokotala Capadose, wa ku Amsterdam, Holland; Rau, wa ku Bavaria; ŵasembe ŵa ku Tartary, mu 1821; ŵakusambira Baibolo ŵa ku Yemen, mu buku lawo lakuchemeka ‘Seera’; Hengstenberg, mu chigaŵa chinyake cha Germany; Ŵarusiya ŵa ku Nyanja ya Caspian; Ŵamolokan ŵa mumphepete mwa Nyanja ya Baltic, na ŵanyake.

GSAM 86.2Mazgu ghakulondezgapo ghalongorenge umo nkhani iyi yikajulikira nyengo na nyengo ku ŵakusambira uchimi, kweniso ŵakachita ichi kwambura kumanyana:—

GSAM 86.3Mu Chemerezgo cha Pakati pa Usiku cha pa 15 Juni 1842 muli mazgu agha: “Tapokera sono buku la mutu wakuti, ‘Nkhani Ziŵiri Zakukhwaskana na Viŵerengero vya Uchimi vya Daniyeli vya Mazuŵa 2300, na Udindo wa Mkhristu wa Kusanda vya Kuthaskika kwa Mpingo, lolembeka na Archibald Mason, muteŵeti wa ivangeli, Wishawtown, Scotland, Newberg. Lasindikizgika kufuma mu kope la Glasgow, na Ward M. Gazeley, 1820.’ Mu buku ili Mason wakuti, ‘Sonosono apa nawona kabuku kachoko, ako kakasindikizgika kakwamba ku America na Muliska Wm. E. Davis, wa ku South Carolina, ndipo kakasindikizgikaso mu 1818 ku Warkington, kumwera kwa England. Mulembi uyu wakusimikizga kuti mazuŵa 2300 ghakamba pamoza na masabata 70 (chipaturo 9:24). Nkhuwona kuti nkhwenera kuzomerezgana na fundo iyi.’”

GSAM 87Davis, wa ku South Carolina

GSAM 87.1Mu kope lenelili la Chemerezgo cha Pakati pa Usiku, mkonzi wakati, “Buku la Davis likwenera kuti likalembeka cha m'ma 1810.” Pakuyowoya vya kalongosolero ka fundo za mu buku ili, wakuti, “Muŵazgi wangaghanaghana nadi kuti wakuŵazga ivyo vikalembeka na Miller, Litch, Stores, panji Hale, kweni tikugomezga kuti palije mulembi wa sono wa kwiza kachiŵiri kwa Khristu uyo wakamanya kuti buku ili liliko kufikira sabata yamara. Mkonzi wa nyuzipepara iyi [Chemerezgo] wakaŵa wandalipulikepo kale. Fundo ya Davis pa nyengo, iyo Mason wakazomerezga, yikaŵa yakuti mazuŵa 2300 ghazamumara paumaliro wa chaka cha Ŵayuda cha 1843—chaka chithu cha 1844.”

GSAM 87Joseph Wolff na Ŵanyake 20

GSAM 87.2Mu Chemerezgo cha Pakati pa Usiku cha pa 31 Ogasiti 1843 tikuŵazga kuti “mu 1822 Joseph Wolff (wa ku England) wakasindikizga buku la mutu wakuti ‘Wazamwiza Kachiŵiri, Mwana wa Munthu mu Mabingu gha Kuchanya.’” Kweniso kuti “mu 1826 ŵanthu 20, ŵakufuma mu magulu ghose agho ghakakoleskanga chisambizgo chakuzomerezgeka, ŵakakumana ku London na a Wolff, kuti ŵasambire Baibolo. Wose ŵakakolerana pa fundo yimoza. Ŵakasazgako vyaka 45 ku vyaka 1260.” Kusazgako vyaka 45 ku vyaka 1260 ivyo vikamara mu 1798, kungatifikiska kuumaliro wa chaka cha Ŵayuda cha 1843, icho ntchaka chithu cha 1844.

GSAM 87Fundo ya Alexander Campbell

GSAM 87.3Mu kope lenelili la nyuzipepara iyi muli mazgu ghakukhwaskana na Alexander Campbell ghakuti, “mu 1829 wakadumbiskana na Robert Owen, munthu wambura kugomezga Chiuta, ndipo kudumbiskana uku kukatchuka chomene. Mu kudumbiskana uku wakalimbikira kuti mboniwoni za nchimi Daniyeli zikufika kuumaliro wa nyengo, kuti mazuŵa 2300 ni vyaka, ndipo ghazamumara para vyaka pafupifupi 1847 vyajumpha kufuma apo Khristu wakababikira. Kuyana na umo iyo wakalongosolera, kubabika uku kukaŵa vyaka vinayi pambere nyengo iyo ŵanthu ŵanandi ŵakupendesera yindambe.” Ntheura kupendesera kwake kukapangiska kuti mazuŵa 2300 ghamare paumaliro wa vyaka 1843 vyakukwana vya Ŵayuda kufuma apo nyengo ya A.D. yikambira—chenecho chikaŵa chaka cha 1844.

GSAM 88.1Mu Chemerezgo cha Pakati pa Usiku cha pa 21 Sekutembala 1843 muli mazgu ghakukhwaskana na buku ilo ŵakapokera, la mutu wakuti, “Mazgu ku Britain na America, mu Kulongosora kwa Malemba vya Kwiza Kachiŵiri kwa Fumu na Mponoski Withu, uko tikulombengera zuŵa lililose, kuti, ‘Ufumu winu wize, khumbo linu lichitike pano pasi nga nkhuchanya,’25 Lolembeka na Kapiteni A. Landers, wa ku Liverpool, lasindikizgika na S. Kent na Ŵanyake, 1839.”

GSAM 88.2“Iyo, nga mbanyake, wakupereka umo wakapendesera nyengo, ndipo wakuŵika umaliro wa mazuŵa 2300 pa vyaka 1847 kufuma apo Khristu wakababikira nadi.” Ichi chingaŵa chaka chithu cha 1844, pakuti wakababika vyaka vinayi pambere nyengo iyo ŵanthu ŵanandi ŵakupendesera yindambe.26

GSAM 88Leonard Heinrich Kelber

GSAM 88.3Mu Kusanda na Mupharazgi ya pa 17 Meyi 1892 muli nkhani yakufuma kwa Muliska L. R. Conradi, wa ku Hamburg, Germany, umo wakuti:—

GSAM 88.4“Panji ŵanandi mwa ŵakuŵazga ŵithu ŵali kupulikapo vya mulongozgi wakutchuka wa mpingo wa Lutheran, Bengel, uyo mu vyaka vya m'ma 1700 [kuyana na Schaff, Bengel wakafwa mu 1751], wakaŵika nyengo ya kuwonekera kwa Fumu yithu mu chaka cha 1836, ndipo kupendesera kwake kukajintha pa chiŵerengero cha 666 mu Chivumbuzi. Kweni nyengo iyi yichali kutali kuti yimare, munthu munyake wakamba kulemba, mulara wa sukulu, zina lake Leonard Heinrich Kelber. Kabuku kake kakwamba kakafuma mu 1824, ka mutu wakuti ‘Umaliro Uli Pafupi,’ ndipo kakaŵa na kalongosolero ka Mateyu 24 na 25. Kakasindikizgika ku Bavaria. Kweni mu 1835 kabuku kakuruko, ka mutu wenewu, kakafuma ku Stuttgart, ka mapeji 126. Aka kakuŵa kakukondweska chomene, ndipo kuti ŵakuŵazga ŵithu ŵapulikiske makora, nkhusazgapo mang'anamuliro gha peji la mutu: ‘Umaliro Ukwiza, ukulongoleka mwakukwana ndiposo mwakukhorweska kufuma mu mazgu gha Chiuta na vyakuchitika vyasonosono; kukana chomene maghanoghano ghose ghakutinkha kulindilira kwiza kwa Fumu yithu, panji kupendesera nyengo; kulongora pakweru umo mulongozgi wa mpingo Bengel wakabudira na vyaka vinkhondi na viŵiri pa chaka chikuru chakweruzgira; pakuti ni 1836 chara, kweni chaka cha 1843, icho ni umaliro apo nkhondo yikuru pakati pa ungweru na chisi yizamumalira, ndipo kuwusa kwa mtende kwa Fumu yithu Yesu, uko kwalindilirika nyengo yitali, kuzamwambira pa charu chapasi.’

GSAM 89.1“Kope lachiŵiri likafuma mu 1841, naloso ku Stuttgart, ndipo umo nkhumanyira, linyake likafumaso ku Saxony. Nga umo peji la mutu likulongolera, kabuku aka, para kazgora maghanoghano ghakususka agho ghali palipose, kakulongora pakweru ndiposo mwakupulikikwa umo mazuŵa 2300 gha Daniyeli 8 ghakukolerana na masabata 70 gha Daniyeli 9, ndipo kakufika nagho ku chaka cha 1843 (1843 cha Ŵayuda—1844 chithu). Ndipo mu chigaŵa chakukhalako cha buku, wakulongora na vimanyikwiro vya nyengo kuti chakuchitika ichi chikwenera kuŵa pafupi.

GSAM 89.2“Ukaboni wakuti makope ghanandi ghakafuma ungakwana wekha kulongora kuti ŵanthu ŵakakhumbanga chomene kabuku aka. M'bali Schäche, uyo sono wakukhala ku Australia, wakawona chipharazgo chake nanga ni ku chigaŵa chakutali cha Silesia, ndipo wati watuma kuti ŵamugulire, wakakaŵazga mwakunweka chomene, wali mukati mwa nyumba na milyango yakujalika. Mu buku mulije chilichose chakulongora kuti mulembi wakamanyanga vya gulu linyake lakuyana nalo pa charu, kweni na Mzimu wa Chiuta wakafika pa fundo zenizizi.

GSAM 89.3“Mu 1842 wakalemba kabuku kanyakeso kakuruko ka mapeji 286, naloso ku Stuttgart, ka mutu wakuti ‘Maghanoghano Ghakuzirwa na gha mu Malemba Ghakukhwaskana na Kulengeka kwa Charu na Utali wa Nyengo Yake; panji Zgoro Lakukwana ku Fumbo Lakuti: Chifukwa Wuli Chiuta Wakalenga Charu mu Mazuŵa Ghankhondi na Limoza Ghakulondezgana—Kuŵa Pafupi kwa Fumu Yithu Kuti Yeruzge Wakususka Khristu—Vyakuchitika Vikuru na Vyakukondweska vya Chaka cha 1843.’”

GSAM 89“Ben Ezra” (Lacunza)

GSAM 89.4Cha m'ma 1812, Lacunza, ku Spain, wakasindikizga buku la mutu wakuti Kwiza kwa Mesiya mu Ukuru na Uchindami. Mulembi wakatora zina lakubisa zina lake leneko lakuti ‘Ben Ezra,’ ndipo ŵakughanaghana kuti wakaŵa Muyuda uyo wakazgoka Mkhristu. Edward Irving, wa ku England, wati wamba mulimo wake wakukhwaskana na kwiza kachiŵiri kwa Khristu, wakang'anamulira buku ili mu Chingelezi. Ntheura likapharazga nkhani yake mu viyowoyero viŵiri panji kujumphirapo.

GSAM 89.5Ntchakukondweska nadi, para vyaka vyajumphapo, kuwunganya fundo za ŵakusambira ŵakupambanapambana awo, kufuma kuuyambiro wa vyaka vya m'ma 1800 kufikira mu 1840, ŵakapendesera nyengo ya mazuŵa 2300, na kuŵika masabata 70 kuŵa chigaŵa chakwamba cha nyengo iyi, ndipo kusanga kuti wose ŵakukolerana kuti nyengo iyi yikamala mu 1844.

GSAM 901844 Ni Umaliro Weneko wa Mazuŵa 2300

GSAM 90.1Fumbo lingafumbika kuti, Kasi tingaŵa ŵakusimikizga kuti 1844 ni chaka cheneko cha umaliro wa mazuŵa 2300? Enya! Pakuti nga umo kufiskika kwautesi kwa uchimi kungachitikira yayi pa nyengo yeneko ya kufiskika kwake kwaunenesko, ndimo tikwenera kusimikizgira kuti chaka cha 1844 ni umaliro wakwenelera wa mazuŵa 2300. Chiuta, uyo wakajalira kumanya uku kufikira mu 1798, ndipo wakalayizga kuti pa nyengo iyo ungweru uzamuŵala, na Mzimu wake wambura kubuda wakalongozga awo ŵakamupenjanga mwakulimbikira kuti ŵapulikiske makora nyengo. Nyengo yake yikafika yakuti ‘kumanya’ pa nkhani iyi ‘kwandane,’ ndipo wakapereka ungweru waunenesko.

GSAM 90.2Pakuti tasanga umaliro wa nyengo iyo ŵanthu ŵakapulikiskiska mu ‘nyengo ya umaliro,’ ntchiwemi kufumba icho kusanga uku kukung'anamura. Tikusanga kuti mu nyengo iyo, para mulimo wa ivangeli uli pafupi kumara, nyengo yakutemeka ya kukhala kwa cheruzgo yikwenera kupharazgika. “Ndipo nkhawona,” Yohane wakuti, “mungelo munyake wakuduka pakati pa kuchanya, wali na ivangeli lamuyirayira lakupharazgira awo ŵakukhala pa charu chapasi, na mtundu uliwose, na fuko, na lulimi, na ŵanthu, wakuyowoya na mazgu ghakuru kuti, Mopeni Chiuta, ndipo mupani uchindami; chifukwa ora la cheruzgo chake lafika: ndipo mulambirani uyo wakalenga kuchanya, na charu chapasi, na nyanja, na visimi vya maji.”27 Ŵangelo ŵeneko ŵakupharazgira ŵanthu ivangeli chara. Munthu ndiyo muteŵeti uyo Fumu yenecho yasora kuti wapharazge ivangeli lake kufikira umaliro wa charu.28 Ntheura mungelo uyu ntchimanyikwiro cha uthenga wa ivangeli uwo ukupharazga kuti nyengo yafika yakuti cheruzgo “chambe pa nyumba ya Chiuta.”29 Uthenga wantheura ukatenge ungapelekeka yayi kufuma mu Malemba kufikira nyengo yakufikiska ku cheruzgo yitasangika mu Malemba. Nyengo ya mazuŵa 2300, nga umo talongosolera kale, yikufika ku cheruzgo chakusanda ŵanthu ŵa Chiuta.

GSAM 91Zuŵa la Kuphepiskira Ni Nyengo ya Cheruzgo

GSAM 91.1Zuŵa la kuphepiskira, kutoweska kwa chihema chakupatulika cha pa charu chapasi, likaŵa ndipo lichali kupulikikwa na Ŵayuda kuti ni zuŵa la cheruzgo. Ndipo nanga ni sono, apo ŵambininikira, nangauli ŵangatondeka kuchita mauteŵeti ghose ghakale agho ghakakhwaskananga na zuŵa lakuzirwa ili, ŵakulisunga nga ni zuŵa la cheruzgo. Kuti tipeleke ukaboni wa ichi, tambenge na kukora mazgu gha nyuzipepara ya Ŵayuda iyo yikasindikizgikanga ku San Francisco, California, yakuchemeka Mulongosori wa Ŵayuda, iyo yikayowoyeranga Ŵayuda ŵakukoleska visambizgo vyakale ŵa kumanjiliro gha Dazi kwa Mapiri gha Rocky. Mu kope la Sekutembala 1892 mukaŵa chipharazgo chakuti pambere kope lakulondezgapo lindafume, mwezi wa chinkhondi na chiŵiri na zuŵa la kuphepiskira vizamufika. Zina lawo la mwezi wa chinkhondi na chiŵiri ni Tishree, ndipo la mwezi wa chinkhondi na umoza ni Ellul; ntheura nyuzipepara yikati, “Mwezi wa Ellul wafika, ndipo mazgu ghakuchenjezga gha Shofar [mbata iyo yikeneranga kuwombeka kufuma zuŵa lakwamba kufikira la khumi la mwezi wa chinkhondi na chiŵiri, Salimo 81:3, 4] ghakupulikikwa mulenji uliwose mu masunagoge gha ŵakukoleska visambizgo vyakale, kuŵachenjezga kuti ŵanozgekere zuŵa la chikumbusko, na cheruzgo chaumaliro cha Yom Kippur.” Pakuti ŵakaŵa kuumaliro wa Ellul, mwezi wa chinkhondi na umoza, ndipo Tishree, mwezi wa chinkhondi na chiŵiri, ukaŵa pafupi kwamba, mulenji uliwose kwa mazuŵa khumi ŵakapulikanga mbata yakupharazga cheruzgo chaumaliro cha chaka mu ndondomeko yira ya vyakuchitika vyakwimira vinyake.

GSAM 91Ukaboni wa Msambizgi wa Ŵayuda

GSAM 91.2Kweniso, mu chaka cha 1902, Msambizgi Isidore Myers, wa mpingo ukuru wa Ŵayuda ku San Francisco, Cal., pakupharazga zuŵa la kuphepiskira, wakati: “Apo wakwambuka mphaka ya nyengo kufuma mu chaka chimoza kuya mu chinyake, Mwisrayeli wakukumbuskika mwankhongono vya chilengiwa na vya kuwusa kwa Mlengi pa vyose, ndipo wakuchemeka kuti wachite chikondwelero na kuwomba mbata, kuŵa nga nkhukumbukira chaka na chaka kubabika kwa nyengo na kuvwalikika kwa mphumphu kwa Themba likuru. Wakuchemekaso na lizgu la mbata yeneyiyi, panji Shofar, kuti walaŵiske kumasinda na kusanda mwakupwelelera milimo yake ya chaka chajumpha, apo wakwimilira mwakutenthema panthazi pa jiso lakuwona vyose la Urunji Wamuyirayira uwo wakhala pa chitengo cha cheruzgo.”

GSAM 92.1Pakuti mu uteŵeti wa tempele la Ŵayuda chihema chakupatulika chikatoweskekanga kamoza chaka chilichose, Daniyeli wakwenera kuti wakawona pakweru kuti kutoweska kwa chihema chakupatulika uku paumaliro wa mazuŵa 2300 kukwenera kukhwaskana na chinthu chinyake padera pa uteŵeti wa chaka chilichose wakwimira vinthu vinyake. Fumu yikaŵa kuti yasambizga kale ŵanthu ŵake kuti, para yikugwiliskira ntchito vimanyikwiro mu uchimi, nyengo yakuperekeka yikwenera kupendeka kuti “zuŵa lililose kuŵa chaka chimoza.”30 Ntheura nyengo iyi ya mazuŵa 2300, nga umo tawonera, yikufika kuumaliro wa mulimo wa Khristu nga ni wasembe mukuru mu chihema chakupatulika chakuchanya—ku cheruzgo chakusanda awo milandu yawo, kwizira mu kuzomera zakwananga, yatolekera mu chihema chakupatulika chakuchanya.

GSAM 92Nyengo ya Uthenga wa Cheruzgo Yikafika mu 1844

GSAM 92.2Nyengo iyo cheruzgo cha ŵatuŵa chikeneranga kwambirapo yati yasangika, nthowa yikajulika kuti, mu ndondomeko ya vyakuchitika ya Fumu nga umo yikalembekera mu uchimi, uthenga upelekeke wakuti, “Ora la cheruzgo chake lafika.” Manyani kuti chikuyowoya chara kuti uthenga upharazgikenge nyengo yeneyiyo para nyengo iyi yasangika, kweni kuti ungweru uwo pakwamba ‘ukajalirika’ upulikikwe makora. Tikuwona pakweru kuti ichi chikafiskika. Mu vipaturo vyakulondezgapo vizamuwoneka kuti Fumu yikalongoraso mwakudunjika nyengo iyo uthenga wa kwiza kwa Khristu ukeneranga kupharazgikira, ndipo ndimo uthenga uwu ukapharazgikira nadi ku charu chose.

Notes

  1. Daniyeli 12:8-10. ↩
  2. Daniyeli 8:17. ↩
  3. Daniyeli 12:4. ↩
  4. Dotoronome 29:29. ↩
  5. Nahumu 3:2. ↩
  6. Nahumu 1:5-9. ↩
  7. Nahumu 2:3-5. ↩
  8. Yoweli 2:1. ↩
  9. Zefaniya 2:1-3. ↩
  10. Daniyeli 11:35. ↩
  11. Daniyeli 12:7. ↩
  12. Chivumbuzi 11:3. ↩
  13. Chivumbuzi 11:7-9. ↩
  14. Mbiri ya Baibolo la Chingelezi ya Anderson, peji 494. ↩
  15. Thomas Dick, Vya Kunozga Kakhaliro ka Ŵanthu, peji 154. ↩
  16. Kuwukira kwa ku France kwa Thier, buku 2, peji 371. ↩
  17. Mu buku lenelili, peji 338. ↩
  18. Mu buku lenelili, peji 365. ↩
  19. Chivumbuzi 11:11, 12. ↩
  20. Daniyeli 8:14. ↩
  21. Daniyeli 12:6-8. ↩
  22. Daniyeli 12:13. ↩
  23. Daniyeli 12:8. ↩
  24. Daniyeli 12:9. ↩
  25. Mateyu 6:10. ↩
  26. Deti ilo lili mumphepete mwa Mateyu 2:1. ↩
  27. Chivumbuzi 14:6, 7. ↩
  28. Mateyu 28:19, 20. ↩
  29. 1 Petrosi 4:17. ↩
  30. Maŵazgo 14:34; Ezekiyeli 4:6. ↩

Note

Back